२२ गते देय् दबूपाखें देय्न्यंकं श्रद्धाञ्जली ज्याझ्वः याइगु

 येँ नेवाःतय्गु मंकाःगु राष्ट्रिय संगठन नेवाः देय् दबूपाखें वंगु बुधवाः भोटेकोशी खुसिबाः वया रसुवा, नुवाकोट, धादिङ व चितवन जिल्लाय् विनासकारी खुसिबाः, चलः वंगु व डुबानय् लाना मदुपिनिगु चीर शान्तिया कामना याना झिंस्वन्हुया दिनय् देय्न्यंकं छन्हुं हे श्रद्धाञ्जली ज्याझ्वः याइगु जूगु दु । 

 नेवाः देय् दबूया मूछ्याञ्जे श्रीकृष्ण महर्जनं बियादीगु जानकारी कथं वइगु भदौ २२ गते सोमवार देय्न्यंकं हे बहनी ६ बजे प्राकृतिक विपत्तिइ लाना मदुपिनिगु चीर शान्तिया काना याना देय्न्यंकं छगू हे इलय् श्रद्धाञ्जली ज्याझ्वः याये त्यनागु खः धयादिल । 

 नेवाः देय् दबूया केन्द्रीय समितिया मुँज्याया क्वःछिना कथं मातहतया प्रदेश समिति, जिल्ला समिति, पालिका समिति, वडा समिति, विषयगत समिति व आबद्ध जातीय संगठनयात उगु दिनय् थःथःगु थासय् श्रद्धाञ्जली ज्याझ्वः यायेगु नितिं सर्कुलर तकं जूगु मूछ्याञ्जे महर्जनं कनादिल ।

देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु धेधेपापा प्याखं

 

स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्सं बु“ज्या, मौसम नापं नसात्वा नाप स्वाका थीथी कथंया नखः चखःत हना वयाच्वंगु दु । नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु अज्वःगु कथंया संस्कृति हे नेवाःतय्गु नापं स्वनिगःया सभ्यता धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मौसमयात तकसं ध्यान तया अले छु. घटना विशेष नापं उगु ईया आवश्यकतायात महसूस नेवाः पूर्खापिन्सं सुरु याना वंगु संस्कृति हना वयाच्वंगु दु । नेवाः समाजया थीथी कथंया संस्कृतित मध्ये छगू महत्वपूर्णगु संस्कृति सायाः खः । सापारुखुन्हु हनीगु सायाः नखः मेमेगु नखः चखःसिबें स्वयेबलय् पानाच्वंगु दु । सायाः नखःया इलय् थः छे“जःपिं मदया मनूयात हे सा याना बाय् सा हे छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु नेवाःतय्सं । उकिं मनू सिइ धुंकाः सायाः छ्वइगु जुया दच्छिया दुने सीपिं गुलि दु धकाः ल्याः खायेगु नाप नापं छे“जःपिं सिना दुःख तायेकाच्वंपिन्त न्हिइकेगु कथंया नखः सायाः खः धकाः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । समग्रताय् नेवाःतय्सं सायाः खुन्हु सा वा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु नाप नापं ख्यालः वनेगु याना वयाच्वंगु दु । अले थाय् थाय् पतिकं भती भती पाक्क थःथःगु हे स्थानीयया विशेषता कथं सायाः नखः हना वयाच्वंगु दु ।

सायाः अर्थात सापारु खुन्हु ऐतिहासिक नापं सांस्कृतिक रुपं महत्वपूर्णगु नगर किपुलिइ छगू विशेष कथंया ख्वाःपाः प्याखं पिथनीगु चलन दु । उगु प्याखंयात धेधेपापाः प्याखं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । तसकं आकर्षक जुइक न्ह्याइपुक प्याखं ल्हुइगु थुगु प्याखं धइगु किपूया छगू विशेष कथंया संस्कृतिया रुपय् विकास जुयाच्वंगु खने दु ।

किपुलिइ सायाःया विशेषता

सामान्यतया दच्छिया दुने मनू सीगु परिवारपाखें सा अथवा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु । तर किपुलिइ धाःसा व नाप नापं गुलि नं न्हूगु छे“ दनी अज्वःगु परिवारपाखें नं साः वा गोसाईचा याना छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे हे सायाः खुन्हु चिरख्वाःपाः पुया नं वनीगु चलन दु । चिरख्वाःपाः धइगु तीर्थ ख्वाःपाः खः धाइ । दच्छिया परिवारया मूल मनू मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका वा ज्वःसा दयेका छ्वयेमाःगु चलन दु । छे“या हाबा हामा मदुपिं मध्ये मिजंम्ह मन्त धाःसा ज्वःसा दयेका अले मिसाम्ह मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । ज्वःसा दयेका छ्वःपिं किपूया विशेष प्रकारया प्याखं धेधेपापाः नाप नापं वनेमाःगु चलन दु । अथे हे छे“या मूल कथं मिसाम्ह मन्त धाःसा गुत्वाः पतसि घाकाः ख्वापाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे चिर ख्वाःपाः पुया वंपिं न्हापा न्हापा जूसा प्याखं तकं ल्हुया वनेमाः धाइगु चलन दु । इपिं धेधेपापाः प्याखंया न्ह्यः न्ह्यः वनेमाःगु चलन दु ।

थाचिना हइगु चलन

किपुलिइ धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु ज्या यात हे थाचिना हयेगु धाइगु चलन दु । गुगु थासं थाचिना हइगु खः व हे थासं चिरख्वाःपाः पुया वइपिं सुरु जुइगु नाप नापं ज्वःसा नं उगु हे थासं सुरु याइगु चलन दु । थनि झिद“ न्ह्यः तक छे“जः मदुपिनिगु परिवारपाखें हे थाचिना हयाच्वंगु खःसा लिपांगु इलय् वया उकियात हिलाः त्वाः त्वाःयात पाःपाः बिइगु यानाहःगु दु । व्यवस्थापन यायेत तकं थाकूगु नापं आर्थिक रुपं नं थाकूगुलिं उगु कथं त्वाः त्वाःयात थाचिनेगु पाःपाः बियाहःगु खः । थाचिना हःगु त्वाःया मूल गणेद्यःयाथाय् विधिपूर्वक पूजा आजा याना धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु चलन दु । अले दक्ले न्हापां गुगु त्वालं थाचिनेगु ज्या याःगु खः व हे त्वालय् दक्ले न्हापां धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु चलन दु । थाचिना हयेगु थुगुसी इताछे“—ह्वाकुंचा त्वाःया पाः खः । उकिं दक्ले न्हापां उगु त्वालय् धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु थाय् बाघभैरव लागाय् प्याखं ल्हुइकी । अनं लिपा धेधेपापाः प्याखं तःननी, सिन्दुवाः, तःजाःफः, ल्वहं देगः, देय्पुखू, कुतुझ्वः, पाद्यु त्वाः, मुगलछे“, कुतिसाः, समल, द्यःध्वाखा, लाय्कू अले हाकनं बाघभैरव लागाय् थ्यंका हे क्वचायेकेगु याइ ।

धेधेपापा प्याखं

धाः बाजं हे धेधेपापाः धेधे धकाः थाना वनीगु  अले उगु हे तालय् ख्वाःपाः पुयावःपिं प्याखं ल्हुल्हुं वनीगु चलन किपुलिइ दु । उकिं हे उगु प्याखंयात धेधेपापाः धेधे धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मूल रुपं ह्याउ“ ख्वाःपा, म्हुकं ख्वाःपाः, न्या“त्वाः नाप नापं थीथी कथंया बापाच्याः ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइगु याइ । बापाच्याः ख्वापाः पुया प्याखं ल्हुइपिं प्यम्हंनिसें खुम्ह तक जुयाच्वंगु दु । थुगु ख्वाःपाः प्याखंया मू आकर्षण धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । ह्याउ“ ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइम्ह प्याखं म्वः नं खिपःया जनी चिनातःगु दइ । अले ह्याउ“ख्पाःपाः जुइम्हं प्याखं ल्हुल्हुं प्याखं क्वचायेकेगु ज्या तकं त्वाः त्वालय् याइगु खः । उगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां धाः बाजाया तालय् कुलु (चिकं तयेगु छ्यंगूया थल) निगः ब“य् स्वाना क्वचायेकीगु खः । उगु इलय् म्हुकं ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां निगः दोको ब“य् स्वाइ, न्या“त्वाः ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां तुफि ब“य् स्वाइ । अथे हे बापाच्याः ख्वाःपाः पुयातःपिन्सं जासिथल, सिखः, देमा अर्थात भू, करुवा ब“य् स्वाइ । थथे थीथी कथंया समान ज्वना प्याखं ल्हुइगुया नं थीथी कथंया अर्थत दु ।

ऐतिहासिक घटनानापया स्वापू

किपूया धेधेपापाः प्याखं धइगु अथें सुरु जूगु धाःसा पक्कां मखु । थुगु प्याखं नेपाः एकीकरणया नामय् किपुलिइ छलकपत याना गुगु कथं पृथ्वी नारायण शाहनं त्याकल उगु घटना नाप स्वापू दयाच्वंगु दु । छगू कथं धाये पृथ्वी नारायण शाह नं किपू त्याके धुसांनिसें जक सुरु जूगु प्याखं खः । इतिहासया पाना पुइका स्वल धाःसा किपुलिइ तःद“ तक पृथ्वी नारायण शाह नं युद्ध याःगु आर्थत आक्रमण याःगु खने दु । अले पृथ्वी नारयाण शाहया यक्व हे क्षति तकं जूगु खः । अबले पृथ्वी नारायण शाह नं किपूया हे धन्चा बुढा अर्थात धनबन्त सिख्वालयात साथ काःगु जुयाच्वन । अबले धनबन्तयात साथ कया किपुलिइ दुहां वनेगु ल“पु सिइकूगु नापं छलकपत याना बास्तवय् किपू पुरा त्याकेगु हे ज्या मयासे किपूया दक्ले च्वय् च्वंगु लागा क्वाःच्वय् ध्वा“य् ब्वयेका त्यात धकाः घोषणा याःगु खः । अबले किपूया नितिं छगू कथं देशद्रोही जूगु खः धन्चा बुढा । धनवन्त सिख्वालं उगु कथं देशद्रोही याःगुलिं उम्ह मनूयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं धेधेपापाः प्याखं खः । अबले उम्ह मनू तसकं हिस्तपुस्त जुयाच्वन । ख्वापाः तःपाःम्ह जुयाच्वन । उकिं धन्चा बुढाया थें हे जुइक सि“यागु ख्वाःपाः दयेका सायाःया झ्वलय् प्याखं पिथनेगु सुरु याःगु खः । उगु ख्वाःपाः धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । अले लिपा देशद्रोही धन्चा बुढाया कला हाकुसे च्वंम्ह जूगुलिं हाकूगु म्हुकं ख्वाःपाः दयेका प्याखं पिथनेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा धन्चा बुढाया छम्हे केहे“ नं दुगु जुया न्या“त्वाः ख्वाःपाः दयेकल । अले इमि निम्ह काय् दुगुलिं बापाः च्याः ख्वापाः नं निपाः दयेका प्याखं ल्हुइकेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा उगु प्याखंया विकासया झ्वलय् मेमेगु बापाःच्याः ख्वाःपाः न्रं दयेकेगु ज्या याःगु खः । उकिं थुगु कथं धेधेपापाः प्याखं किपुलिइ सुरु जूगु खः । अथे प्याखं ल्हुइगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाःयात कुलु ज्वंकूगुया अर्थ धइगु धार्मिक मान्यता कथं पापी मनूतय्त यमराजं चिकनय् थुनीगु जुया चिकं तइगु थल हे ज्वंकूगु खः धाइ । अथे हे धन्चा बुढाया कला दोको ज्वना सामान ल्ह्यइमह जुया म्हुकं ख्वाःपाःयात दोको ज्वंकूगु खः । उगु हे कथं धन्चा बुढाया केहे“यात तुफि नापं मेमेपिन्त थीथी कथंया थल ज्वंकाः छगू कथं ख्यालः वनेगु अर्थय् उगु प्याखं क्यनातःगु खः

प्याखंया सार

धेधेपापाः प्याखं मूल रुपं पृथ्वी नारायण शाह नं किपू छलकपट याना त्याकूगु इलय् देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं खः । अले उगु प्याखंयात लिपा धार्मिक रुपं स्वाका यंकूगु खः । उकिं तःद“ लिपा थ्व छगू किपूया संस्कृतिया रुपय् विकास जूगु खने दु । ऐतिहासिक घटनानाप स्वापू दुगु थुगु प्याखं थौंकन्हय् सापारु अर्थात सायाः खुन्हु छगू आकर्षणया केन्द्र जुया बिउगु दु । उकिं नेवाः समाजय् गुलि नं संस्कृतित विकास जुयाच्वंगु दु व धइगु ऐतिहासिक घटना, उगु ईया आवश्यकता नाप नापं बु“ज्या नाप स्वानाच्वंगु दइ धइगुया छगू तःधंगु उदाहरण खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

च्वसु: ShreeKrishna Maharjan Newa

नेपाल राष्ट्रिय खड्गी समाजया महिला विभाग नीस्वन

येँ/नेपाल राष्ट्रिय खड्गी समाज येँ जिल्ला समितिया ग्वसालय् कामनपा साँस्कृतिक भवनय् आइतवाः महिला विभाग नीस्वंगु दु ।

समितिया येँ जिल्ला नायः पुष्पराज खड्गीया नायःसुइ मूपाहाँ मूनायः नन्दकिशोर शाहीं त्वाःदेवा च्याकाः उलेज्या यानादिलसा संगीता अमात्य खड्गीं लसकुस न्वचू तयादीगु खः ।

उगु ज्याझ्वलय् येँ जिल्ला नक्कु: सपना शाहीया संयोजकत्वय् अनु शाही, विनिता शाही, पेमा तण्डुकार शाही, दिना शाही लगायत नीन्ह्यम्हेसिया महिला विभाग नीस्वंगु दु ।

मूपाहाँ शाहीं न्हूगु महिला विभागया ज्यासना पुचःयात भिंतुना बिसें समाजं ब्यूगु जिम्मेवार पूवंकेगु तातुनेत नं इनाप याःगु दु । झीगु संस्कृति हे झीगु पहिचान जूगु धासें मिसा बिनाया संगठन अधुरो व अपुरो जुइगु खँय् बः बियादिल ।

केन्द्रीय दुजः नापं युवा विभागया कजिं विक्रम खड्गीं समाज न्ह्याकेत युवात मदयेकं मगाःसां अग्रजपिसं कःघाना मयंकूगुलिइ च्यूताः प्वंकादिसें सकलें जाना छु नं छुं याना हे क्येनेमाःगु खँ कनादिल ।

नुगःखँ तयेगु झ्वलय् यलमनपा १९ वडा दुजः निर्मला खड्गीं मिस्त धैपिं छेँनं पिने वये हे माः उकिया नितिं इच्छा व शिक्षा मदयेकं मगाःगु खँ धयादिल ।

अथेहे भिंतुना न्वचू बिइगु झ्वलय् येँमनपा २२ वडा दुजः नापं कार्यपालिका दुजः ललिता खड्गीं येँ जिल्ला समिति महिला विभागयात सामाजिक समितिपाखें माःगु फूचाःगु ग्वहालि यायेत थःपिं न्ह्याबलें सकारात्मक जुइगु खँय् विश्वास व्यक्त यानादिल ।

थुगु विभाग नीस्वनेगु योजना ताःई न्ह्यनिसें जुयाच्वंगु बल्ल पूवंगुलिं केन्द्रीय छ्याञ्जे मिलन खड्गीं लसता प्वंकादिलसा विभागया न्हूगु ज्यासना पुचःयात भिंतुना बिसें थुगु विभागं थःपिनिगु उत्तरदायी व जिम्मेवारी पूवंकीगु खँय् मुँज्या नायः पुष्पराज खड्गीं लसता प्वंकादिल ।

खय्तला युवा व महिला विभाग छगू हे ज्याझ्वलय् नीस्वनेगु योजना दुगु खःसां प्राविधिक हुनिं याना युवा विभाग नीस्वनेगु ज्या धाःसा पूवंगु मदुनि ।

छगू भाषा कोचिनेगु ज्यां मेपिंत तंमोयेकी

खंल्हाबल्हा

–प्रा डा माइकल एलन

(आइरलैण्डय बुम्ह भाजु माइकल एर्लन (६४) दकले न्हापां १९५३ सनय छम्ह

हिप्पी थें जक नेपा चाह्यू झाया दीगु ख । तर थनया कला संस्कृतिं वयकयात तचोकं प्रभावित यात गुकिया परिणाम लिपा अष्ट्रेलियांय एन्थ्रोपोलोजीया अध्ययन कोचायेका पीएचडीया नितिं अनुसन्धान ख्यो नेपा हे लेया दिल । १९६६ स दच्छि चोना वयकलं याना दीगु अनुसन्धान द कल्ट अफ कुमारी थुजोगु सफू पिदन । नेवा संस्कृतिया अनुसन्धान याइपिं विद्वानतय दथुइ गुकिया तधंगु सम्मान दु । थौंकन्हे अष्ट्रेलियाया सिड्नी विश्वविद्यालयय प्राध्यापन यानाचोना दीम्ह भाजु एलैनया सक्रियताय उगु विश्वविद्यालयया एन्थ्रोपोलोजि विभाग व नेपाया CNAS या गोसालय थन बज्र होटलय छवा तक (७–१४ सेप्टेम्बर) नेपाया एन्थ्रोपोलोजी विषय सम्मेलन जुल । व हे इलय होटल बज्रय वयकलिसें जूगु खंल्हाबल्हाया सार थन न्हेबोयागु दु । 

– बालगोपाल)

१. छित नेपा झाया कुमारीया विषय हे अनुसन्धान यायेगु मनय गथे वन ?

– मिजंतय बोलबाला दूगु समाजय छम्ह मिसा मचायात पूज्याइगु धैगु न्ह्यैपुगु खं ख । उकिसं हिन्दू धर्मया मनूतयसं पूज्यायेमाम्ह कुमारी बौद्ध धर्मावलम्बीयाम्ह जुयाचोंगु दु । व नं हिन्दु जुजुया तप्यंक स्वापू दयाचोंगु खनाबले थो विषय अध्ययन यायेगु धाथें हे बांलाइगु तायेका जिं अध्ययन न्ह्याकागु ख । 

 २. कुमारीया अध्ययन लिपा छिसं थुखे खास अनुसन्धानया ज्या न्ह्याका दीगु ला खने मंत नि ?

– सोको खुसी नेपा वयाबले जिं नेवातय नसा खास याना थी थी द्योपिन्त पुज्याइबले छेलिगु समयबजि, भोय आदि इत्यादि व गुम्ह द्योयात छु दिनय गज्यागु नसा तया पूज्याइ धैगु विधि सम्वन्धय अध्ययन यानागु दु । तर पिथनागु धासा मदुनि । जिं तचोकं तजिक हे अनुसन्धान ला याये धुनागु दु । याकनं हे सफूया रुपय पिदनि । 

३. नेपा थुजोगु थी थी जाति भाषा दुगु देशय छाय छिसं नेवातय विषय अनुसन्धान याना दियागु ?

– जब जिं नेपा वया थो उपत्यकाया मनमोहक संस्कृतिं तचोकं प्रभावित जुल । नेवातय ताहाकगु ऐतिहासिक परम्परा संस्कृतिया विषय आपालं खोज अनुसन्धान यायेमागु खंका जिं थुखे पला छिनागु ख ।

४. नेवातय समाज धैगु तचोकं बंद पाहांपित उलि सत्कार याइपिं मखु धका नं गुलिं अनुसन्धातातयसं धागु नेनेदु । छिगु अनुसन्धानया झोलय मुंकागु अनुभव गथे चों ?

– मुलत च्याम्ह झिम्ह गुभाजु पासापिं दुबले जित ज्या यायेत थाकु मजुल । रितिथिति, पुजा विधि, तन्त्र, हेरक खंय गुलि नं जिं सीके चाहे जुया सीकेत थाकु मजुल । नेवात बन्द समाज धाइ तर जित अथे मचों । न्ह्याम्ह नं थम्हं स्यूगु खं कनेत तयार । तचोकं उदार व खुल्ला हृदयया मनूत ख । पीदं लिपा नं क्वातुपिं नेवा पासापिं दनि । 

५. छिं थगु अनुसन्धानया झोलय दकले छित छुकिं प्रभावित यात ?

– थनया कला, संस्कृति अले चोन्ह्यागु सांस्कृतिक परम्परा जित तचोकं प्रभावित यात । आइरलैण्ड थुजोगु देशं वयाम्ह जित थनया धार्मिक परम्परा, कुमारी पुजा, नाग पुजा, इहिपा छक याइवले नं अनेक विधि विधान खना बले तचोकं अजूचाइपूगु अनुभव जुल । नेवा समाज सांस्कृतिक खेलय तचोकं तमि । आइरलैण्डय क्याथोलिक व प्रोटेस्टाण्ट दथुइया कचवंया बारे अनुसन्धान यायेगु नं तचोकं न्ह्यैपु । उकथं वहे नेवातय दथुइ बौद्ध व हिन्दु अले जात विभाजन गुगु जुयाचोंगु दु थुमि परस्पर सम्वन्धबारे मालेज्या यायेगु तचोकं न्ह्यैपु । आइरलैण्डय थें थन परस्पर धर्मया खंय ल्वापु नं मदु । श्रीलंका सोल धासा ग्यानापुस्से चों । अथे हे नेवातय गुथि संरचना, नातागोता सम्वन्ध नं तचोकं न्ह्यैपु । स्थानियताय आधारित नेवातय संगठन तचोकं क्वातु गुकिया कारणं नोकरशाही, राजनैतिक पार्टी, राजसंस्था वा छुं नं चीजया विरोधय धस्वाकेत थमित सक्षम यानाब्यूगु दु । 

६. नेवातय आपालं गुथिगाना सुयां कारणं वा गुथि संस्थानं मागु खर्च मब्यूगुलिं तनावना चोन धैगु नेनेदु । थुके छिगु बिचा ?

– आर्थिक कारण नं याना मनूत बुं मीत बाध्य जुल । जिं स्यू कथं आपालं गुथि जग्गात मनूतयसं मिल । परिवर्तित स्थिति सामना यायेगु झोलय गुलि बुं तंका वनेमाल । येँ छेँत अपोल, होटल धस्वात, फ्याक्ट्रीत चाल थथे जूगुलिं गुथि न्ह्याना चोनेत थाकुइगु जुल । आ होटल, फ्याक्ट्रीतय पाखें कर म्हया जूसां गुथी खर्च बीगु ज्या यायेमा । 

७. छखे आर्थिक आधार तनावनाचोंगु मेखे पश्चिमी आधुनिक संस्कृतिया दबाब वयाचोंगु थो इलय थनया सांस्कृतिक परम्पराय गज्यागु लिचो लाकीगु खंकादिया ?

– वंगु सच्छि दं वा स्वीदंया दुने संसार तचोकं याकनं ब्वांय वनाचोंगु दु । थो ल्याखं सांस्कृतिक ख्योया भविष्यबारे बिचा यायेमा । १९५० या दशकय गुकथं थन धार्मिक सांस्कृतिक ज्या जुइगु व रितिथिति विधिविधान दूगु खं बुलुहुँ तनावना चोंगु व गुलिं लोप हे जुया वनाचोंगु दु । परम्परागत मूल्य आधारय थिमिगु संरक्षण जुइमा । जित लगे जू खासयाना नेवातयसं थपिनिगु संस्कृति उलि याकनं तोति मखु । शहरीकरण, औद्योगिकरण, विदेशी आर्थिक सहयोग आदि दु । वातावरण हे नं तचोकं सेंका यंकाचोंगु दु । 

८.  छि ला आपा न्हेव हे नेपा थेंम्ह उब्लेया नेपागा व आया नेपा गुलित फरक खंका दिया ?

– तचोकं हे परिवर्तन जुइ धुंकल । दकले न्हापां जि थन वयाबले थन न्याग खुग जक कार दु । व नं मनूतयसं कुबिया थन थेंके हयातगु आ ला थन दोलंदो मोटरत थेनाचोन । जनसंख्या नं पेखेरं थन वैरे जुयाचोंगु दु । वाउं बुं तच्कं म्हो जुइ धुंकल । वातारण तचोकं दुषित जुया वनाचोंगु दु । जनसंख्या वृद्धि ला तधंगु हे समस्या धाइ । 

९.  नेपा छगू थी थी जाती, भाषा, धर्म दूगु देश ख तर थन सरकारं छगू भाषा, छगू धर्म, छगू जातीय संस्कृति कोचिनेगु या यानाचोन धैगु मनूतय गुनासो दु । थुकिं गज्यागु परिणाम पिदनीगु छिं खंकादिया ?

– जि थुपाले नेपाया एन्थ्रोपोलोजी (मानव विज्ञान खासयाना शुरु, विकास, रहनसहन व आस्था सम्वन्धी) विषयक अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलनया नितिं वयाम्ह ख । थो सम्मेलनया बारे थनया छथो पत्रपत्रिकां तचोकं गलत ढंग चोया बिल । थो सम्मेलनया उद्देश्य थो देशय गुकथंया सांस्कृतिक विविधता दु, अले नेपा अले विदेशया विद्वानतयत अमि बारे गुकथं अनुसन्धान अध्ययन याये धैगु विचाया आदानप्रदान जुइमा, अले थुकिं हे नेपाया राष्ट्रिय पहिचान बी धैगु बिचा ख । शिक्षा मन्त्रीजुं नवात धका द राइजिङ्ग नेपालय गुगु समाचार छापे जुल उके जिगु सहमति मदु । जिगु नां नं अखतं छापे याना तल । विविधताय एकता धका गुगु खं चोयातल थुकिया अज्यागु उद्देश्य मखु । गुरुंग, मगर, नेवा सकसित घालमुल याना छथाय ल्वाक छयाना एकता याये धैगु उद्देश्य मखु । 

नेपालय थी थी जाति, भाषा, संस्कृतिया थथगु विशेषता दु अमित थथगु ढंगं न्हेज्यायेगु विकास यायेगु मौका बीमा । छगू जातिया भााषायात मेमेगु भाषाभाषी जनतायात मययेकं कोचिनेगु ज्या जुलकिं अपिं तचोकं तमोयेकी । थुकिया लिचो धाथें नं बांलाइ मखु । जबरजस्ति याये मज्यू धैगु जिगु बिचा ख । 

१०. नेपाया एन्थ्रोपोलोजी बारे छिकपिसं याना दीगु थो अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलन थगु उद्देश्य कथं गुलित सफल तायेका दिया ?

– नेपाया बारे वंगु झिंन्यादं थुखे तगु अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलनत जुइ धुंकल, एन्थोपोलोजी कला, संस्कृति हिमाल व उपत्यका आदिबारे । तर विदेशय जक जुल । गन कि नेपाया विद्वानपिं तचोकं कम जक थें । उकिं थुगुसि जिमिसं येँ थुजोगु सम्मेलन याना आपालं आपा नेपाया विद्वानपिं नं नापलायेगु गोसा गोयागु ख । थी थी पेपर नं प्रिजेन्ट याकेगु थुकें विदेशी विद्वानपिं व नेपाया विद्वानतय दथुइ छलफलया मौका नं दत । 

११. नेपाया बारे अनुसन्धान या वैपिं न्हू विद्वानतयत छिगु छु सुझाव दु । 

– नेपालय छुं छुं अनुसन्धानया ज्या ला जुयाचोंगु दु । तर आपालं लें दनि । सामाजिक, आर्थिक परिवर्तन बारे सामाजिक संक्रमणया विषय थन तचोकं कम जक अनुसन्धान जूगु दु येँनं प्याहांवना तराई लागाय अनुसन्धान जुइमागु आपा लेंदनि । 

१३.छि आ नं नेपाया अनुसन्धान ज्याय दु कि ?

– नेपालय वया अनुसन्धान यायेगु ज्या ला जुयाचोंगु मदु । तर जिगु ताहाक जीवन थो खेलय फुइ धुंकल । ल्यं जीवन नं थो खेलय अनुसन्धान याना फुकेगु बिचा दु । 

१४.  कुमारीया बारे उलि खोजपूर्ण सफू पिदन तर अंग्रेजी भाषाय जक । छु नेपालभाषां नं अज्यागु महत्वपूर्ण सफूया भाय हिला पिथनेगु बिचा मदुला ?

– जि थम्हं हे भाय हिलेगु ला जुइमखु । तर थोया भाय हिला नेपालभाषां पिथनेगु खं जुया चोंगु दु । माधवलाल महर्जन लिसें छुं न्हि न्हेव खं नं जुल । नेपालभाषां याकनं पिदनेमा धैगु जिगु बिचा दु ।

इनाप वा पौ २ दं १० ल्या ३८ नेपाल संवत १११२ यंलागा खुनुं पिदंगु

थुगुसिया टोरोन्टो नेपालभाषा समर स्कुल ज्याझो कोचाल

 

वंगु १५ जुन सोमबार २०२६ लिसें न्हेज्यागु टोरोन्टो नेवार समर स्कुल (गृष्मकालिन नेपालभाषा प्रशिक्षण ज्याझो) थो हे २७ जुन शनिवार कुन्हुं कोचागु दु ।

 

थुपाले पेकोखुसिइ न्हेज्यागु उगु प्रशिक्षण ज्याझोलय अमेरिका, आयरल्याण्ड, क्यानाडा, इटाली, जर्मन, जापान, फ्रान्स, नेपा, बेलायत, भारत, हंगेरी लगायत देशया मुकं नेयन्हयम्ह (५७) नेवा व नेपा बारे रुचि तयावैचोपिं विद्यार्थी, अध्येता, अनुसंधाता, अले प्राध्यापकपिसं बोतिकागु ख ।

 

न्हू प्रशिक्षार्थितय नितिं आधुनिक नेपालभासा निगू इकाइ, पुलांगु नेपालभासा न्हू प्रशिक्षार्थितय नितिं, पुलांगु नेपालभासा उच्च अध्ययन कक्षा, आधुनिक नेपालभासा न्हू प्रशिक्षार्थितय नितिं अले आधुनिक नेपालभासा साहित्यया उच्च कक्षा व न्हू प्रशिक्षार्थितय नितिं आधुनिक नेपालभासा व्याकरण प्रशिक्षण याना न्हयगु इकाइ बोथला प्रशिक्षण ज्याझो न्ह्याकूगु ख ।

 

वालय खुन्हु सोमवा लिसें शनिवा तक्क न्हिछि न्हिछि थें बोंकेगु ज्या जूगु थुगु टोरोन्टो नेवार समर स्कुल ज्याझोलय टोरोन्टो बिश्वबिद्यालयया प्रोफेसर डा. क्रिस्टोफ इमरिच, डा. बाल गोपाल श्रेष्ठ, मयजु श्रीलक्ष्मी श्रेष्ठ, मयजु गीता मानन्धर, व डा. इयान टर्नरपिसं बोंकेगु यानादीगु ख ।

 

समर स्कुलया अतिरिक्त ज्याझो कथं जुन २५ कुन्हुं "नेपालभाषा या सन्दर्भय भाषाया राजनीति" विषय प्राध्यापक निर्मल मान तुलाधर भाजुया नेपालभासाय नोचु अले दकले लिपांगु न्हि जुन २७ कुन्हुं हार्वर बिश्वबिद्यालयया पोस्टडॉक्टरल फेलो डा लुवेन लिउ मयजुं "छग चैत्यया जीवन : लिपांगु मल्लकालया नेपालय निर्माण, मर्मत, व संरक्षण" विषय अंग्रेजी भासाय नोचु बियादीगु ख ।

 

थगु नोचुइ प्राध्यापक निर्मल मान तुलाधरजुं लिच्छविकालया संस्कृत अभिलेखय लुयावगु थायबायया नांत नेपालभाषाया जुगु खं धयादिसें थेंमथें १५०० दं न्हेवनिसे नेपालभाषा जनभाषाकथं कालबिलया भासा जुयावैचोंगु अले मल्लकालया शुरू इलंलिसें राजकीय संरक्षण प्राप्त जुया नेपालभाषाय आपालं अभिलेख, ऐतिहासिक अभिलेखीकरणया लिसे सृजनात्मक लेखनय गथे पुलांगु नेपालभाषाय साहित्यया थीथी यको हे विधाय चकनावंगु तर पृथ्वीनारायण शाहं नेपा त्याकुसेलि अझ लिपा राणा इलय राज्यं तसकं हे कोतेलेगु ज्या यागुलिं नेपालभाषा तसकं ल्युने लानावंगु खं धयादिल । डा. इयान टर्नरजुं न्ह्याकुगु थुगु नोचुया लिपागुं बोय जूगु न्हेस लिसया झोलय प्राध्यापक तुलाधरजुं थुथाय यें महानगरपालिकाय नेपालभाषा सकसितं अनिवार्य बोंकेगु यागुलिं थोया महत्व आ अपोयावगु दु धयादीसें थपिनिगु भासाया निंतिं नेवातयसं अझ नं आपालं ज्या याये मानिगु खं धयादिगु ख ।

 

अथेहे डा लुवेन लिउ मयजुं मल्ल नेपालया लिपांगु इलय् सुनां चैत्यत दयेकल, मर्मत यात, अले ईकथं थुपिं स्मारकतगु संरक्षण गुकथं जुल धैगु थीथी शिलालेखतय प्रमाणयात ब कया थगु नोचु न्हेबोयादिल । वयकलं थगु नोचुइ मुलत किपुया चिलंचोय निसोनातगु चैत्यतय नापं तयातगु शिलालेखतयगु अध्यनयनया झोलय लुइकादीगु तथ्यतय विश्लेषण यानादीगु ख । प्रोफेसर डा. क्रिस्टोफ इमरिचजुं न्ह्याकादीगु थुगु नोचुया लिपा जूगु न्हेस लिस ज्याझोलय थीथी देशं बोतिकयादीपिं जिज्ञासुतयसं छूगु न्हेसतय लिस बीगु ज्या नं वयकलं यानादीगु ख । किपुया चिलंचोय आतलें थपिं मथेंनिसां चिलंचोया चैत्यतयगु दुग्यगु इतिहास न्हेबोया वयकलं सकसितं अजु चायेकाब्युगु ख ।

नेवार समर स्कुल वंगु पेदं न्हेव लिसें क्यानाडाया टोरोन्टो बिश्वबिद्यालयया बौद्ध धर्म अध्ययन बिभागय दि रोबर्ट एच.एन.हो फेमिलि फाउन्डेशन फर बुद्धिस्ट स्टडिजया ग्वाहालिइ निशुल्क न्ह्याकावैचोंगु ख  ।

 

 

प्रादेशिक भाषा विधेयक – कार्यान्वयणय् हाथ्या व समाधान अन्तरक्रिया ज्याझ्वः

 येँ । प्रादेशिक भाषा विधेयक – कार्यान्वयणय् हाथ्या व समाधान अन्तरक्रिया ज्याझ्वः जूगु दु । 

बाग्मती  प्रदेश नं ३ या संसदंपिसं प्रादेशिक भाषा विधेयक कार्यान्वयन यायेत ध्यानाकर्षण याःगु दु । 

 भाषा विधेयक पारित याःगु स्वदँय् पलाः तयाच्वंसान सुथांलाक्क छेलेज्या मजूगुलिं प्रदेश सरकारयात संसद व सदनं दवाव बिइत ज्याझ्वः जूगु खः । 

नेवाः राजनैतिक महागुथिं ग्वसाः ग्वःगु थुगु ज्याझ्वलय् प्रदेश सांसदपिं, नागरिक समाज व थीथी संघया प्रतिनिधिपिंसं थुगु ज्याझ्वलय् ब्वति काःगु खः ।  ज्याझ्वस ३ नं प्रदेशया प्रादेशिक भाषा विधेयक पारित याकेत मूभूमिका म्हितादीपिं सांसद गंगानारायण श्रेष्ठ, पुकार महर्जन, समिता खड्गी श्रेष्ठ व शैलेन्द्र बज्राचार्यायात च्वछाःगु दु । 

प्रदेश सांसद गंगा नारायण श्रेष्ठ आन्तरिक मामिला व कानून मन्त्री जुयाच्वंगु वय्-कलं थुगु विधेयकया मस्यौदा दयेकेगुनिसें प्रदेश राजपत्रय् एेन पिथनेत माःकथं ज्या यानादीगु खः । 

सांसद समिता खड्गी श्रेष्ठं विधेयक कार्यान्वयण, प्रदेश संसदय् अनुवादक व्यवस्था, प्रादेशिक भाषा विधेयक प्रवर्द्धन व कार्यान्वयण शीर्षकया थीथी बजेट निष्कासनय् माःकथं ज्या यानादीगु खः ।

 पूर्व मन्त्री शैलेन्द्र बज्राचार्यं भाषा दिवस हनेगु, सरकारया नांग्वरः व लेटर पेडय् रञ्जना व तामाङ लिपि छेलेत ज्या यानादीगु खः । सहलहपती प्रादेशिक भाषा विधेयकया दफा १३ य् व्यवस्था जूगु विज्ञपरिषद् गठन यायेफैगु प्रावधान ऐन लागू जूगु निदँ दयेधुंकाः नं छुं नं कथं ज्या न्ह्याना मच्वंगु व दफाया १५ या राष्ट्रभाषा विकास प्रतिष्ठान नीस्वनेगु ज्या नं थाँति लानाच्वंगु खँय् च्यूताः प्वंकूगु दु । 

सहलह ज्याझ्वसं  मातृभाषा छेलेगु अधिकारयात कार्यान्वयण यायेत विज्ञपरिषद् व राष्ट्रभाषा विकास प्रतिष्ठान नीस्वनेमाःगु खँय् वहस न्ह्याकाः दवाव ब्वलंकेमाःगु, संसदय् नवाःगु न्वचूया अनया अनं तुं भाय् हिलेत दोभाषेया व्यवस्था यायेमाःगु, प्रतेक पालिकाय् अनुवादकया व्यवस्था यायेमाःगु ज्या याकेत प्रदेश सरकारयात दवाव बीत नागरिक समाज न्ह्यचिलेमाःगु सुझाव बियातःगु दु । 

थुगु सहलह पौ ग्वसाः खलःया अनुप सिं सुवालं न्ह्यब्वयादीगु खः ।   ज्याझ्वलय् भाषा विधेयक मस्यौदा समितिया दुजः प्रा. डा. अोमकारेश्वर श्रेष्ठं नेवाः भावना दूपिं मन्त्री जूबलय् भाषा विधेयक छेलेज्याय् तक्यन, अाः थ्व ज्या ताः गुकथं लाइ धकाः चिन्ता प्वंकादिल । मन्त्रीपिंसं थःलिक्क लाःपिनि खँ जक उप्वः न्यंगुलिं पारित जूगु भाषा विधेयकतकं छेले थाकुयाच्वंगु द्वपं नं बियादिल । डा. श्रेष्ठं थुज्वःगु सम्वेदनशील खँय् सकसिया सहमति कयाः ज्या न्ह्याकेत नं सुझाव बियादिल ।  

 सांसद समिता खड्गी श्रेष्ठं संसदय् थम्हं तःकः नेवाः भासं नवानां नं अनया अनय् भाय् हिलेगु व्यवस्था मयाःगुलिं थम्हं नवानागु छुं अौचित्य मदयावंगु खँय् नुगः स्याकादिल । संसदय् अाःतक जम्मा निम्ह सांसदं जक नेवाः भासं नवाःगु व दोभासेया व्यवस्था मदुगुलिं लिपा नवायेत थाकुइगु खँ कनादिल । नेवाः समाजं संसदय् थ्वःगु नेवाः सःया स्वामीत्व कायेत न्ह्यचिलेमाःगु, भाषा विधेयकयात संस्थागत यायेत अझं सशक्त पहलं न्ह्यज्यायेत नेवाः समाज तयार जुइमाःगु खँय् बः बियादिल ।   

पूर्वमन्त्री व सांसद गंगानारायण श्रेष्ठं थः मन्त्री जुयाच्वनाबलय् प्रदेश सरकारं भाषा दिवस वैशाख २४ गते हनेगु, थ्वकुन्हुु प्रदेशन्यंकं सार्वजनिक बिदा ब्यूगु, मन्त्रालय व मातहतया सरकारी ज्याकुथी नेपाली भाषायाअतिरिक्त तामाङ व नेपाल भाषां साइनबोर्ड च्वःगु लुमंकादिल । लिपावःगु सरकारं प्रदेश सभाय् तामाङ व नेपाल भाषाया छम्ह छम्ह भाषानुवादक नियुक्ति यायेगुबाहेक मेगु ज्या जूगु खनेमदुगु कनादिल ।

 ऐनय् स्पष्ट रूपं ‘राष्ट्रभाषा विकास प्रतिष्ठान’ नीस्वनेगु व्यवस्था यानातलं नं अाःया सरकारं ‘भाषा, कला, संस्कृति संरक्षण प्रतिष्ठान’ नीस्वनेत संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालयं सहमतिया लागि विधेयक आर्थिक मामिला योजना मन्त्रालयय् छ्वःगु खँ वःगुली चिन्ता प्वंकादिल ।

 वय्-कलं ज्याझ्वलं हे आर्थिक वर्ष २०८३-८४ या नीति, कार्यक्रम व बजेट दयेकेत ३ नं प्रदेश सरकारया ध्यान यथाशीघ्र माःगु नियमावली, निर्देशिका, कार्यविधि व मापदण्ड दयेकेत, सेवाग्राहीयात मन्त्रालयनिसें मातहतया कार्यालयतक भाषानुवादक नियुक्ति, प्रविधि, यन्त्र उपकरणया विकास यायेत विज्ञपिन्हत जिम्मा, शैक्षिक संस्थाय् अध्ययन, अध्यापनयालागि माःकथं तयारी व विज्ञ समूह गठन व राष्ट्रभाषा विकास प्रतिष्ठान गठन प्रक्रिया न्ह्याकेत अाह्वान यानादिल ।   

सांसद पुकार महर्जनं अपर्झत ज्यां प्रदेश राजधानी वनेमाःगुली क्षमाफ्वंसें पौ छ्वयादीगु खः । ज्याझ्वलय् ग्वसाः खलकं उगु पौया वाचन याःगु खः ।   सांसद शैलेन्द्र बज्राचार्यं भाषा दिवस हनेगु न्हिं थःगु बुन्हंकुन्हु लाःगु न्ह्यैपूगु प्रसंग कनादिसें थम्हं भाषा विधेयक लागू याकेत यायेफूगु सकतां ज्या यानागु, थीथी अवरोध चीकाः थनतक थ्यंकागु कनादिल । थम्हं नेवाः देय् दबू व तामाङ घेडुङया सहलहकथं ज्या यानागु कनादिसें यायेमाःगु ज्या अल्पकालिन कार्यावधी पूवंके मफुगुली माफीतकं फ्वनादिल ।  

 ज्याझ्वलय् नेपालभाषा मंकाः खलःया नायः रमेशमान पिया, नेपाल लिपि गुथिया नायः निरञ्जन ताम्रकार, विवेकशील नेपाली पार्टीया अध्यक्ष सिंह बहादुर मोक्तान, नेवाः स्यनामि दबूया अध्यक्ष रितेश मल्ल, ह्याउँनिभाःया संरक्षक मनराजा रञ्जितं नं थःथःगु विचाः न्ह्यब्वयादिल । 

 ज्याझ्वःया अाज्जु बारेय् अनुप सिं सुवालं ३ नं प्रदेशय् भाषा विधेयक छेलेत प्रदेश सरकारयात दवाव बीत दवाव नीस्वनेत नेवाः देय् दबूयात नेतृत्व यायेत इनाप यायेगु, थीथी खलःपुचःलिसे सहलह ब्याकेगु, सडकं दवाव ब्वलंकेगु, वबलय् प्रदेश सांसदपिंसं सदनय् सः थ्वयेकेत ध्यानाकर्षण  यानादिल । उगु ज्याझ्वलय् लसकुस दिलिप शाहीं बियादीगु खः । ज्याझ्वः ग्वसाःखलःया संयोजक माधव श्रेष्ठं न्ह्याकादीगु खः ।

थाैं कवि चित्तधरया सँच्छि व २० दँया बुदिं हन

येँ । लुमन्तिइ नेपालभाषा परिषदं येँया कालिमातिच्वंगु झवाताय् स्वांमां क्वखायेका कवि चित्तधरया सँच्छि व २० दँया बुदिं थौं बुधबाः हंगु दु ।

नेपालभाषा थकायेत थःगु जीवनपानाः दिम्ह नेपालभाषा साहत्यिक ख्यलय्  ज्वःमदुगु योगदान बियादिगु दु ।  वयकःया कालिमातिइ पलिस्था यानातःगु पूणर्कदया झ्वाताय् श्रद्धाञ्जली देछायगु ज्या जूगु खः । 

थुकथंया स्वां देछायगु ज्याझ्वलय् नेपालभाषासेवी व नेपालभाषा साहित्यकारपिनिगु उपस्थिति दुगु खः । उपस्थति जुयादीपिं सकस्यां कविकेशरी चित्तधर ह्रदयया झ्वाताय् स्वां देछाया वयकःया स्मरण यायगु ज्या जूंगु दु ।

 थुकथं वयकःया झ्वाताय् स्वां देछतायगु् झ्वलय् येँ १३ वडाया नायो  धुब्रनारायण मानन्धरं नं स्वां देछानादीगु खः।  थुकथं हे प्रेमहिरा तुलाधर, सर्वज्ञ रत्न तुलाधर, नरेश वीर शाक्य, श्रीराम श्रेष्ठ, वंशीधर बज्राचार्य, विमल प्रभा बज्राचार्य, महेश मान डंगोल, सुरेश मान डंगोल, सुगत रत्न सिन्दुराकार, सुनिता मानन्धर, गणेश सायमि,  अन्जना ताम्राकार,  पौभा सायमि, नारद बज्राचार्य, राजभाई जकःमि, भगवती महर्जन, नाति काजी महर्जन, रमेश मानन्धर, राजेन्द्र रन्जित,  लक्ष्मी माली, मदन सेन बज्राचार्य, धर्म राजकर्णिकार लगायतपिन्सं स्वां व खादा नं देछानादीगु खः । 

प्रिषदया दां भरिं मंगला कारंजितं न्ह्याकादीगु वःचाधंगु थुगु ज्याझ्वलय् कवि ह्रदययात लुमंका वयकःया विषययात कःघाना परिषदया छ्यान्जे पुष्परत्न तुलाधरं बःचाधंगु खँ कनादीगु दु । 

नेपालभाषा साहित्य ख्ययात च्वन्ह्याकेगु ज्याय् थःगु  विशेषकथंया योगदान याना वंपिं साहित्यकारपिन्त हनावना तयाः वयकःपिन्त लुमंका सत्कार याना च्वनेमा धैगु भावनायात कःघाना थुकथं भाषा सेवीपिं उपस्थित खः । कविकेशरी चित्तधर ह्रदययात लुमंकाः नेपालभाषा साहित्य ख्यःयाः थीथी व्यत्तित्वपिन्सं इलय् ब्वयलय् चर्चा परिचर्चा यायगु ज्या नं जुया वयाच्वंगु दु । 

वयकलं साहित्य यात्रां याना हे मेमेपिंं आपालं साहित्यकारपिं नेपालभाषा ख्यलय् उत्पादन जूगु दु ।