देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु धेधेपापा प्याखं

 

स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्सं बु“ज्या, मौसम नापं नसात्वा नाप स्वाका थीथी कथंया नखः चखःत हना वयाच्वंगु दु । नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु अज्वःगु कथंया संस्कृति हे नेवाःतय्गु नापं स्वनिगःया सभ्यता धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मौसमयात तकसं ध्यान तया अले छु. घटना विशेष नापं उगु ईया आवश्यकतायात महसूस नेवाः पूर्खापिन्सं सुरु याना वंगु संस्कृति हना वयाच्वंगु दु । नेवाः समाजया थीथी कथंया संस्कृतित मध्ये छगू महत्वपूर्णगु संस्कृति सायाः खः । सापारुखुन्हु हनीगु सायाः नखः मेमेगु नखः चखःसिबें स्वयेबलय् पानाच्वंगु दु । सायाः नखःया इलय् थः छे“जःपिं मदया मनूयात हे सा याना बाय् सा हे छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु नेवाःतय्सं । उकिं मनू सिइ धुंकाः सायाः छ्वइगु जुया दच्छिया दुने सीपिं गुलि दु धकाः ल्याः खायेगु नाप नापं छे“जःपिं सिना दुःख तायेकाच्वंपिन्त न्हिइकेगु कथंया नखः सायाः खः धकाः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । समग्रताय् नेवाःतय्सं सायाः खुन्हु सा वा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु नाप नापं ख्यालः वनेगु याना वयाच्वंगु दु । अले थाय् थाय् पतिकं भती भती पाक्क थःथःगु हे स्थानीयया विशेषता कथं सायाः नखः हना वयाच्वंगु दु ।

सायाः अर्थात सापारु खुन्हु ऐतिहासिक नापं सांस्कृतिक रुपं महत्वपूर्णगु नगर किपुलिइ छगू विशेष कथंया ख्वाःपाः प्याखं पिथनीगु चलन दु । उगु प्याखंयात धेधेपापाः प्याखं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । तसकं आकर्षक जुइक न्ह्याइपुक प्याखं ल्हुइगु थुगु प्याखं धइगु किपूया छगू विशेष कथंया संस्कृतिया रुपय् विकास जुयाच्वंगु खने दु ।

किपुलिइ सायाःया विशेषता

सामान्यतया दच्छिया दुने मनू सीगु परिवारपाखें सा अथवा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु । तर किपुलिइ धाःसा व नाप नापं गुलि नं न्हूगु छे“ दनी अज्वःगु परिवारपाखें नं साः वा गोसाईचा याना छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे हे सायाः खुन्हु चिरख्वाःपाः पुया नं वनीगु चलन दु । चिरख्वाःपाः धइगु तीर्थ ख्वाःपाः खः धाइ । दच्छिया परिवारया मूल मनू मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका वा ज्वःसा दयेका छ्वयेमाःगु चलन दु । छे“या हाबा हामा मदुपिं मध्ये मिजंम्ह मन्त धाःसा ज्वःसा दयेका अले मिसाम्ह मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । ज्वःसा दयेका छ्वःपिं किपूया विशेष प्रकारया प्याखं धेधेपापाः नाप नापं वनेमाःगु चलन दु । अथे हे छे“या मूल कथं मिसाम्ह मन्त धाःसा गुत्वाः पतसि घाकाः ख्वापाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे चिर ख्वाःपाः पुया वंपिं न्हापा न्हापा जूसा प्याखं तकं ल्हुया वनेमाः धाइगु चलन दु । इपिं धेधेपापाः प्याखंया न्ह्यः न्ह्यः वनेमाःगु चलन दु ।

थाचिना हइगु चलन

किपुलिइ धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु ज्या यात हे थाचिना हयेगु धाइगु चलन दु । गुगु थासं थाचिना हइगु खः व हे थासं चिरख्वाःपाः पुया वइपिं सुरु जुइगु नाप नापं ज्वःसा नं उगु हे थासं सुरु याइगु चलन दु । थनि झिद“ न्ह्यः तक छे“जः मदुपिनिगु परिवारपाखें हे थाचिना हयाच्वंगु खःसा लिपांगु इलय् वया उकियात हिलाः त्वाः त्वाःयात पाःपाः बिइगु यानाहःगु दु । व्यवस्थापन यायेत तकं थाकूगु नापं आर्थिक रुपं नं थाकूगुलिं उगु कथं त्वाः त्वाःयात थाचिनेगु पाःपाः बियाहःगु खः । थाचिना हःगु त्वाःया मूल गणेद्यःयाथाय् विधिपूर्वक पूजा आजा याना धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु चलन दु । अले दक्ले न्हापां गुगु त्वालं थाचिनेगु ज्या याःगु खः व हे त्वालय् दक्ले न्हापां धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु चलन दु । थाचिना हयेगु थुगुसी इताछे“—ह्वाकुंचा त्वाःया पाः खः । उकिं दक्ले न्हापां उगु त्वालय् धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु थाय् बाघभैरव लागाय् प्याखं ल्हुइकी । अनं लिपा धेधेपापाः प्याखं तःननी, सिन्दुवाः, तःजाःफः, ल्वहं देगः, देय्पुखू, कुतुझ्वः, पाद्यु त्वाः, मुगलछे“, कुतिसाः, समल, द्यःध्वाखा, लाय्कू अले हाकनं बाघभैरव लागाय् थ्यंका हे क्वचायेकेगु याइ ।

धेधेपापा प्याखं

धाः बाजं हे धेधेपापाः धेधे धकाः थाना वनीगु  अले उगु हे तालय् ख्वाःपाः पुयावःपिं प्याखं ल्हुल्हुं वनीगु चलन किपुलिइ दु । उकिं हे उगु प्याखंयात धेधेपापाः धेधे धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मूल रुपं ह्याउ“ ख्वाःपा, म्हुकं ख्वाःपाः, न्या“त्वाः नाप नापं थीथी कथंया बापाच्याः ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइगु याइ । बापाच्याः ख्वापाः पुया प्याखं ल्हुइपिं प्यम्हंनिसें खुम्ह तक जुयाच्वंगु दु । थुगु ख्वाःपाः प्याखंया मू आकर्षण धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । ह्याउ“ ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइम्ह प्याखं म्वः नं खिपःया जनी चिनातःगु दइ । अले ह्याउ“ख्पाःपाः जुइम्हं प्याखं ल्हुल्हुं प्याखं क्वचायेकेगु ज्या तकं त्वाः त्वालय् याइगु खः । उगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां धाः बाजाया तालय् कुलु (चिकं तयेगु छ्यंगूया थल) निगः ब“य् स्वाना क्वचायेकीगु खः । उगु इलय् म्हुकं ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां निगः दोको ब“य् स्वाइ, न्या“त्वाः ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां तुफि ब“य् स्वाइ । अथे हे बापाच्याः ख्वाःपाः पुयातःपिन्सं जासिथल, सिखः, देमा अर्थात भू, करुवा ब“य् स्वाइ । थथे थीथी कथंया समान ज्वना प्याखं ल्हुइगुया नं थीथी कथंया अर्थत दु ।

ऐतिहासिक घटनानापया स्वापू

किपूया धेधेपापाः प्याखं धइगु अथें सुरु जूगु धाःसा पक्कां मखु । थुगु प्याखं नेपाः एकीकरणया नामय् किपुलिइ छलकपत याना गुगु कथं पृथ्वी नारायण शाहनं त्याकल उगु घटना नाप स्वापू दयाच्वंगु दु । छगू कथं धाये पृथ्वी नारायण शाह नं किपू त्याके धुसांनिसें जक सुरु जूगु प्याखं खः । इतिहासया पाना पुइका स्वल धाःसा किपुलिइ तःद“ तक पृथ्वी नारायण शाह नं युद्ध याःगु आर्थत आक्रमण याःगु खने दु । अले पृथ्वी नारयाण शाहया यक्व हे क्षति तकं जूगु खः । अबले पृथ्वी नारायण शाह नं किपूया हे धन्चा बुढा अर्थात धनबन्त सिख्वालयात साथ काःगु जुयाच्वन । अबले धनबन्तयात साथ कया किपुलिइ दुहां वनेगु ल“पु सिइकूगु नापं छलकपत याना बास्तवय् किपू पुरा त्याकेगु हे ज्या मयासे किपूया दक्ले च्वय् च्वंगु लागा क्वाःच्वय् ध्वा“य् ब्वयेका त्यात धकाः घोषणा याःगु खः । अबले किपूया नितिं छगू कथं देशद्रोही जूगु खः धन्चा बुढा । धनवन्त सिख्वालं उगु कथं देशद्रोही याःगुलिं उम्ह मनूयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं धेधेपापाः प्याखं खः । अबले उम्ह मनू तसकं हिस्तपुस्त जुयाच्वन । ख्वापाः तःपाःम्ह जुयाच्वन । उकिं धन्चा बुढाया थें हे जुइक सि“यागु ख्वाःपाः दयेका सायाःया झ्वलय् प्याखं पिथनेगु सुरु याःगु खः । उगु ख्वाःपाः धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । अले लिपा देशद्रोही धन्चा बुढाया कला हाकुसे च्वंम्ह जूगुलिं हाकूगु म्हुकं ख्वाःपाः दयेका प्याखं पिथनेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा धन्चा बुढाया छम्हे केहे“ नं दुगु जुया न्या“त्वाः ख्वाःपाः दयेकल । अले इमि निम्ह काय् दुगुलिं बापाः च्याः ख्वापाः नं निपाः दयेका प्याखं ल्हुइकेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा उगु प्याखंया विकासया झ्वलय् मेमेगु बापाःच्याः ख्वाःपाः न्रं दयेकेगु ज्या याःगु खः । उकिं थुगु कथं धेधेपापाः प्याखं किपुलिइ सुरु जूगु खः । अथे प्याखं ल्हुइगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाःयात कुलु ज्वंकूगुया अर्थ धइगु धार्मिक मान्यता कथं पापी मनूतय्त यमराजं चिकनय् थुनीगु जुया चिकं तइगु थल हे ज्वंकूगु खः धाइ । अथे हे धन्चा बुढाया कला दोको ज्वना सामान ल्ह्यइमह जुया म्हुकं ख्वाःपाःयात दोको ज्वंकूगु खः । उगु हे कथं धन्चा बुढाया केहे“यात तुफि नापं मेमेपिन्त थीथी कथंया थल ज्वंकाः छगू कथं ख्यालः वनेगु अर्थय् उगु प्याखं क्यनातःगु खः

प्याखंया सार

धेधेपापाः प्याखं मूल रुपं पृथ्वी नारायण शाह नं किपू छलकपट याना त्याकूगु इलय् देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं खः । अले उगु प्याखंयात लिपा धार्मिक रुपं स्वाका यंकूगु खः । उकिं तःद“ लिपा थ्व छगू किपूया संस्कृतिया रुपय् विकास जूगु खने दु । ऐतिहासिक घटनानाप स्वापू दुगु थुगु प्याखं थौंकन्हय् सापारु अर्थात सायाः खुन्हु छगू आकर्षणया केन्द्र जुया बिउगु दु । उकिं नेवाः समाजय् गुलि नं संस्कृतित विकास जुयाच्वंगु दु व धइगु ऐतिहासिक घटना, उगु ईया आवश्यकता नाप नापं बु“ज्या नाप स्वानाच्वंगु दइ धइगुया छगू तःधंगु उदाहरण खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

च्वसु: ShreeKrishna Maharjan Newa