प्रकृतिमाथि कसैले जित्न सकिदैन !

नेपाल विश्वकै सुन्दर शान्त, विशाल तथा प्राकृतिक छटाले भरिपूर्ण  देश हो । हिमाल, पहाड तथा तराईको समथर भूमिभुभागमा विभाजित रहेको नेपाल जैविक विविधता तथा कला, संस्कृति सम्पदामा धनि देश हो ।  नेपाल बहुजातिय, बहुसांस्कृतिक देश विश्वकै उत्कृष्ट हावापानी रहेपनि दिनानु  प्राकृतिक प्रकोपका घटनाहरू निरन्तर रूपमा घटिरहनु मुख्य कारण अव्यवस्थित बसाई  सराई, बनजंगल फडानी, जलबायु परिवर्तन औधाेगिकरण प्रमुख कारणहरु रहेको छ । यसैको फलस्वरुप देशका पहाडी भूभागहरुमा बाढी, पहिरो, भू–क्षय, बस्ती डुबानका घटनाहरु क्रमशः बढ्दै गइरहेको छ । 

गत भदौ १० गते  माथिल्लो त्रिशुलीको भोटेकोशीमा बाढी पहिरो आउनु भन्दा अगावै विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट हिम पहिराे आउने चेतावनी जारी गरिएकाे थियाे तर कसैले पनि यस बिषय कसैले गम्भिर रूपमा लिएकाे थिएन । नत यस बिषयमा स्थानीय तथा नेपाल सरकारले नै बाढिपहिराेबाट बच्न ठाेस् कदम नै चालिएकाे देखियाे ? नत बाढी पहिराे आउनु भन्दा अगाडि व्यवस्थित रूपमा सुचना आदानप्रदान गरियाे ।  अहिले यस बाढि पहिराेबाट रसुवा, नुवाकोट, र धादिङ लगायतका तल्लो तटीय जिल्लाहरूमा अर्बौँको भौतिक क्षति र ठूलो मानवीय सङ्कट उत्पन्न भएकाे छ ।  पछिल्लो प्रतिवेदन अनुरुप हालसम्म १,३८६ जनाको शव फेला परिसकेको छ, ती जसमध्ये चितवन, नुवाकोट, रसुवा र धादिङमा सबैभन्दा धेरै हताहती भएको पाइएको छ । अझै पनि    ४,०८९ जना भन्दा बढी मानिस सम्पर्कविहीन भएका जिवित नागरिकहरूकाे बचाँउनका लागि सरकारले ठाेस् कदम चाल्नु पर्ने देखिन्छ । 

नेपालको प्राकृतिक प्रकोपको इतिहासमै अहिलेसम्मकै ठूलो क्षति भएको प्राकृतिक प्रकोप मानिएकाे यस भोटेकोशी बाढि पहिरोबाट ७,५७० वटा निजी घरहरू पूर्ण वा आंशिक रूपमा क्षतिग्रस्त बनाएको छ । कूल आर्थिक नोक्सानीको प्रारम्भिक भौतिक क्षति ६७ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँ बराबरको भएको छ भने समग्र क्षेत्रको पुनरुत्थान र पुनर्निर्माणका लागि १ खर्ब ३ अर्ब ५४ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्ने आकलन गरिएको छ। पूर्वाधार क्षेत्रमा पुगेको ठूलो क्षतिबाढी र लेदोको तीव्र बहावले नदी तटका प्रमुख भौतिक संरचनाहरू सखाप पारेको छ, जसमा पूर्वाधारतर्फ मात्रै करिब ९० अर्बको नोक्सानी भएको छ ।

आधुनिकताको विकाससँगै प्रकृति दोहनको मार आदिबासी जनजातिको अस्तित्व नै संकट पर्न थालिएको छ । यस भोटेकोशी बाढिका कारण नुवाकोटको नेवार, बस्ती, तामांग बस्ती नै सखाप हुने गरि बगाएको छ । जसबाट परापूर्वकालदेखि बसाेबास गर्दै आइरहनु भएका आदिबासीहरूका थातथाले तथा पहिचान नै अहिले मेटिएकाे अवस्था छ ।  निजी स्वार्थका जलविद्युत आयोजना निर्माण, अव्यवस्थित शहरीकरण, ब्यापारको नाउँमा विभिन्न उध्याेगहरू निर्माण हुनु नै प्रकृति दोहन हुनेकाे मुख्य कारण बनेको छ । 

मानव सभ्यताको इतिहास केलाउने हो भने मानिसको जन्मदेखि मृत्य प्रकृतिमै हुन्छ  । विश्वमा जे जति मानव सभ्यताको विकास, आविस्कार भयो ति सबैको विकास यस धर्तिमै भएको हो । संसारमा जन्मिएपछि एक न एक दिन ढिलो या चाडो  सबैको अन्त्य निश्चितै छ ।  तसर्थ सम्पूर्ण मानव जातिले प्राकृतिक नियम बमोजिम चल्न सधैं प्रयत्नरत हुनुपर्दछ । मानिस जति सुुकै धनि भए पनि, शक्तिशाली भएपनि उस्ले प्रकृति माथि कहिल्यै पनि विजय हासिल गर्न सकिदैन । नत अहिलेसम्म प्रकृतिमाथि मानिसले प्रकृतिमाथि जितेको इतिहासमै भेट्न सकिन्छ ।  जसरी दिनलाई रात र रातलाई दिन गर्न सकिदैन त्यस्तैगरी प्राकृतिक नियमलाई कहिल्यै पनि परिर्वतन गर्न सकिदैन । तसर्थ प्रकृति जस्तो अवस्थामा छ त्यस्तै अवस्थामा प्रकृतिलाई रहन दिनुपर्छ । 

जलवायु परिवर्तन असर बारेमा अहिले पाठ्यक्रममा लागू गरिनुपर्ने देखिन्छ भने  नेपाल र चीन सरकारबीच हिमपहिराे तथा प्राकृतिक प्रकाेपबीच निरन्तर रूपमा सुचना आदानप्रदान गरिनु पर्ने देखिन्छ । प्रकृति नै सच्चा भगवान्काे स्वरूप हाे । प्रकृति विरूद्व कार्य गर्नाले मानव स्वयम् मानव पापकाे भागीदारी हुनुपर्छ । यस बिषयमा गम्भिरमा छलफल प्रचार, प्रसार गरिनु पर्ने देखिन्ख । यसका अलावा प्रकृतिलाई माया गर्ने संस्कार अहिलेका युवा पुस्ताहरुलाई शिक्षा मार्फत चेतना दिलाउनु पर्ने देखिन्छ । यस बिषयमा नेपालले सरकार तथा स्थानीय, प्रदेश सरकारले पहलकदमी भूमिका खेलेर प्राकृतिक विपत्ति रोक्न सकिन्छ । 

रीदेन महर्जन

 9849132788

देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु धेधेपापा प्याखं

 

स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्सं बु“ज्या, मौसम नापं नसात्वा नाप स्वाका थीथी कथंया नखः चखःत हना वयाच्वंगु दु । नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु अज्वःगु कथंया संस्कृति हे नेवाःतय्गु नापं स्वनिगःया सभ्यता धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मौसमयात तकसं ध्यान तया अले छु. घटना विशेष नापं उगु ईया आवश्यकतायात महसूस नेवाः पूर्खापिन्सं सुरु याना वंगु संस्कृति हना वयाच्वंगु दु । नेवाः समाजया थीथी कथंया संस्कृतित मध्ये छगू महत्वपूर्णगु संस्कृति सायाः खः । सापारुखुन्हु हनीगु सायाः नखः मेमेगु नखः चखःसिबें स्वयेबलय् पानाच्वंगु दु । सायाः नखःया इलय् थः छे“जःपिं मदया मनूयात हे सा याना बाय् सा हे छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु नेवाःतय्सं । उकिं मनू सिइ धुंकाः सायाः छ्वइगु जुया दच्छिया दुने सीपिं गुलि दु धकाः ल्याः खायेगु नाप नापं छे“जःपिं सिना दुःख तायेकाच्वंपिन्त न्हिइकेगु कथंया नखः सायाः खः धकाः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । समग्रताय् नेवाःतय्सं सायाः खुन्हु सा वा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु नाप नापं ख्यालः वनेगु याना वयाच्वंगु दु । अले थाय् थाय् पतिकं भती भती पाक्क थःथःगु हे स्थानीयया विशेषता कथं सायाः नखः हना वयाच्वंगु दु ।

सायाः अर्थात सापारु खुन्हु ऐतिहासिक नापं सांस्कृतिक रुपं महत्वपूर्णगु नगर किपुलिइ छगू विशेष कथंया ख्वाःपाः प्याखं पिथनीगु चलन दु । उगु प्याखंयात धेधेपापाः प्याखं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । तसकं आकर्षक जुइक न्ह्याइपुक प्याखं ल्हुइगु थुगु प्याखं धइगु किपूया छगू विशेष कथंया संस्कृतिया रुपय् विकास जुयाच्वंगु खने दु ।

किपुलिइ सायाःया विशेषता

सामान्यतया दच्छिया दुने मनू सीगु परिवारपाखें सा अथवा मनूयात हे सा याना छ्वयेगु याना वयाच्वंगु दु । तर किपुलिइ धाःसा व नाप नापं गुलि नं न्हूगु छे“ दनी अज्वःगु परिवारपाखें नं साः वा गोसाईचा याना छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे हे सायाः खुन्हु चिरख्वाःपाः पुया नं वनीगु चलन दु । चिरख्वाःपाः धइगु तीर्थ ख्वाःपाः खः धाइ । दच्छिया परिवारया मूल मनू मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका वा ज्वःसा दयेका छ्वयेमाःगु चलन दु । छे“या हाबा हामा मदुपिं मध्ये मिजंम्ह मन्त धाःसा ज्वःसा दयेका अले मिसाम्ह मन्त धाःसा चिर ख्वाःपाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । ज्वःसा दयेका छ्वःपिं किपूया विशेष प्रकारया प्याखं धेधेपापाः नाप नापं वनेमाःगु चलन दु । अथे हे छे“या मूल कथं मिसाम्ह मन्त धाःसा गुत्वाः पतसि घाकाः ख्वापाः पुइका छ्वयेमाःगु चलन दु । अथे चिर ख्वाःपाः पुया वंपिं न्हापा न्हापा जूसा प्याखं तकं ल्हुया वनेमाः धाइगु चलन दु । इपिं धेधेपापाः प्याखंया न्ह्यः न्ह्यः वनेमाःगु चलन दु ।

थाचिना हइगु चलन

किपुलिइ धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु ज्या यात हे थाचिना हयेगु धाइगु चलन दु । गुगु थासं थाचिना हइगु खः व हे थासं चिरख्वाःपाः पुया वइपिं सुरु जुइगु नाप नापं ज्वःसा नं उगु हे थासं सुरु याइगु चलन दु । थनि झिद“ न्ह्यः तक छे“जः मदुपिनिगु परिवारपाखें हे थाचिना हयाच्वंगु खःसा लिपांगु इलय् वया उकियात हिलाः त्वाः त्वाःयात पाःपाः बिइगु यानाहःगु दु । व्यवस्थापन यायेत तकं थाकूगु नापं आर्थिक रुपं नं थाकूगुलिं उगु कथं त्वाः त्वाःयात थाचिनेगु पाःपाः बियाहःगु खः । थाचिना हःगु त्वाःया मूल गणेद्यःयाथाय् विधिपूर्वक पूजा आजा याना धेधेपापाः प्याखं पिथनेगु चलन दु । अले दक्ले न्हापां गुगु त्वालं थाचिनेगु ज्या याःगु खः व हे त्वालय् दक्ले न्हापां धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु चलन दु । थाचिना हयेगु थुगुसी इताछे“—ह्वाकुंचा त्वाःया पाः खः । उकिं दक्ले न्हापां उगु त्वालय् धेधेपापाः प्याखं क्यनीगु थाय् बाघभैरव लागाय् प्याखं ल्हुइकी । अनं लिपा धेधेपापाः प्याखं तःननी, सिन्दुवाः, तःजाःफः, ल्वहं देगः, देय्पुखू, कुतुझ्वः, पाद्यु त्वाः, मुगलछे“, कुतिसाः, समल, द्यःध्वाखा, लाय्कू अले हाकनं बाघभैरव लागाय् थ्यंका हे क्वचायेकेगु याइ ।

धेधेपापा प्याखं

धाः बाजं हे धेधेपापाः धेधे धकाः थाना वनीगु  अले उगु हे तालय् ख्वाःपाः पुयावःपिं प्याखं ल्हुल्हुं वनीगु चलन किपुलिइ दु । उकिं हे उगु प्याखंयात धेधेपापाः धेधे धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । मूल रुपं ह्याउ“ ख्वाःपा, म्हुकं ख्वाःपाः, न्या“त्वाः नाप नापं थीथी कथंया बापाच्याः ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइगु याइ । बापाच्याः ख्वापाः पुया प्याखं ल्हुइपिं प्यम्हंनिसें खुम्ह तक जुयाच्वंगु दु । थुगु ख्वाःपाः प्याखंया मू आकर्षण धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । ह्याउ“ ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइम्ह प्याखं म्वः नं खिपःया जनी चिनातःगु दइ । अले ह्याउ“ख्पाःपाः जुइम्हं प्याखं ल्हुल्हुं प्याखं क्वचायेकेगु ज्या तकं त्वाः त्वालय् याइगु खः । उगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां धाः बाजाया तालय् कुलु (चिकं तयेगु छ्यंगूया थल) निगः ब“य् स्वाना क्वचायेकीगु खः । उगु इलय् म्हुकं ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां निगः दोको ब“य् स्वाइ, न्या“त्वाः ख्वाःपाः पुयातःम्हेस्यां तुफि ब“य् स्वाइ । अथे हे बापाच्याः ख्वाःपाः पुयातःपिन्सं जासिथल, सिखः, देमा अर्थात भू, करुवा ब“य् स्वाइ । थथे थीथी कथंया समान ज्वना प्याखं ल्हुइगुया नं थीथी कथंया अर्थत दु ।

ऐतिहासिक घटनानापया स्वापू

किपूया धेधेपापाः प्याखं धइगु अथें सुरु जूगु धाःसा पक्कां मखु । थुगु प्याखं नेपाः एकीकरणया नामय् किपुलिइ छलकपत याना गुगु कथं पृथ्वी नारायण शाहनं त्याकल उगु घटना नाप स्वापू दयाच्वंगु दु । छगू कथं धाये पृथ्वी नारायण शाह नं किपू त्याके धुसांनिसें जक सुरु जूगु प्याखं खः । इतिहासया पाना पुइका स्वल धाःसा किपुलिइ तःद“ तक पृथ्वी नारायण शाह नं युद्ध याःगु आर्थत आक्रमण याःगु खने दु । अले पृथ्वी नारयाण शाहया यक्व हे क्षति तकं जूगु खः । अबले पृथ्वी नारायण शाह नं किपूया हे धन्चा बुढा अर्थात धनबन्त सिख्वालयात साथ काःगु जुयाच्वन । अबले धनबन्तयात साथ कया किपुलिइ दुहां वनेगु ल“पु सिइकूगु नापं छलकपत याना बास्तवय् किपू पुरा त्याकेगु हे ज्या मयासे किपूया दक्ले च्वय् च्वंगु लागा क्वाःच्वय् ध्वा“य् ब्वयेका त्यात धकाः घोषणा याःगु खः । अबले किपूया नितिं छगू कथं देशद्रोही जूगु खः धन्चा बुढा । धनवन्त सिख्वालं उगु कथं देशद्रोही याःगुलिं उम्ह मनूयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं धेधेपापाः प्याखं खः । अबले उम्ह मनू तसकं हिस्तपुस्त जुयाच्वन । ख्वापाः तःपाःम्ह जुयाच्वन । उकिं धन्चा बुढाया थें हे जुइक सि“यागु ख्वाःपाः दयेका सायाःया झ्वलय् प्याखं पिथनेगु सुरु याःगु खः । उगु ख्वाःपाः धइगु ह्याउ“ख्वाःपाः खः । अले लिपा देशद्रोही धन्चा बुढाया कला हाकुसे च्वंम्ह जूगुलिं हाकूगु म्हुकं ख्वाःपाः दयेका प्याखं पिथनेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा धन्चा बुढाया छम्हे केहे“ नं दुगु जुया न्या“त्वाः ख्वाःपाः दयेकल । अले इमि निम्ह काय् दुगुलिं बापाः च्याः ख्वापाः नं निपाः दयेका प्याखं ल्हुइकेगु ज्या याःगु खः । अनं लिपा उगु प्याखंया विकासया झ्वलय् मेमेगु बापाःच्याः ख्वाःपाः न्रं दयेकेगु ज्या याःगु खः । उकिं थुगु कथं धेधेपापाः प्याखं किपुलिइ सुरु जूगु खः । अथे प्याखं ल्हुइगु इलय् ह्याउ“ख्वाःपाःयात कुलु ज्वंकूगुया अर्थ धइगु धार्मिक मान्यता कथं पापी मनूतय्त यमराजं चिकनय् थुनीगु जुया चिकं तइगु थल हे ज्वंकूगु खः धाइ । अथे हे धन्चा बुढाया कला दोको ज्वना सामान ल्ह्यइमह जुया म्हुकं ख्वाःपाःयात दोको ज्वंकूगु खः । उगु हे कथं धन्चा बुढाया केहे“यात तुफि नापं मेमेपिन्त थीथी कथंया थल ज्वंकाः छगू कथं ख्यालः वनेगु अर्थय् उगु प्याखं क्यनातःगु खः

प्याखंया सार

धेधेपापाः प्याखं मूल रुपं पृथ्वी नारायण शाह नं किपू छलकपट याना त्याकूगु इलय् देशद्रोहीयात ध्याचू नकेगु नितिं पिथंगु प्याखं खः । अले उगु प्याखंयात लिपा धार्मिक रुपं स्वाका यंकूगु खः । उकिं तःद“ लिपा थ्व छगू किपूया संस्कृतिया रुपय् विकास जूगु खने दु । ऐतिहासिक घटनानाप स्वापू दुगु थुगु प्याखं थौंकन्हय् सापारु अर्थात सायाः खुन्हु छगू आकर्षणया केन्द्र जुया बिउगु दु । उकिं नेवाः समाजय् गुलि नं संस्कृतित विकास जुयाच्वंगु दु व धइगु ऐतिहासिक घटना, उगु ईया आवश्यकता नाप नापं बु“ज्या नाप स्वानाच्वंगु दइ धइगुया छगू तःधंगु उदाहरण खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

च्वसु: ShreeKrishna Maharjan Newa

The story of Sitalaa Maaju and Chicken Pox:

सितला माजु

Sitala Maaju is a goddess who is worshipped by the natives of Kathmandu valley as the goddess of chicken pox. Sitalaa maaju is also considered to be another form of " Harati ajimaa" who resides in Swayambhu.

The group of Newa people still sings a hymn named " Sitala maaju" which explains the pain and suffering of people during the time of Ranabahadur Shah (1777-1805 AD) in Kathmandu Vally when chicken pox spread as an epidemic disease. The song explains about how cruely and worstly people were exiled and forced to leave the place without any mercy .

Then king Ranabahadur Shah had 4 queens and the youngest of all was his beloved one . He had one son from the young queen named " Givaarna Yuddha Bikram Shah ". The king ordered a lot of people to leave the place with the fear that chicken pox might transfer to his queens and son.

The song explains about the pains and sufferings of people when they were forced to leave, when they were exiled and they were beaten without any mercy with nettles , bamboo sticks . The king even didn't let the family to cremeate the dead bodies of the dead childs and instead forced the parents to drag their remaining children and where kicked out of country with the force of soliders. The dead bodies were snatched from the family and was thrown in the river.

Finally when his queen also suffered from the chicken pox and queen died, he went to Swayambhu and ordered to lift the statue of Harati Ajima and he destroyed the statue and ordered to throw away. Legend says that when he was destroying the statue, it cried out loud and it is also said that the statue was thrown near to Vishnumati river in Karna Deep ( a cremeation center). He furthermore destroyed a lot of statues and when he went to destroy the doors of " Shantipur" shrine he lost his vision of one eye and fainted there. Later, he apologized and established new statue of Harati Ajima in the temple and he started a new tradition of offering gold coin once a year in Shantipur and perform " Chyamaa Puja " every year as an apology for what he did. The tradition of Chyamaa puja is still continued but gold coins are not offered these days but instead brought for the ritual and is taken back again by the guthi sansthan . Ranabahadur Shah also started tradition of offering " Sarkaari Pujaa " to the temple of Sitalaa Maaju in Lhuti area during Chaitra Purnima .

The below is the native hymn or song of Sitalaa Maaju which mentions about pain and suffering of people and problems :

शितला माजु स्वहुने परजाया गथिन हवाल - हेर्नुस् शितला माजु प्रजाको कस्तो दु:खको हालत

न्यना मदु खना मदु कचिमचा तय मदु

महाराज हुकुम जुल (१) - कहिल्यै नसुनेको कहिल्यै नदेखेको कचिमचा(नहुर्केको शिशु) राख्न नहुने माहाराजको हुकुम आयो

नायखिन बाजन थायका सिपाहिन घेरेयाका

कचिमचा पि तिनाव छ्वत (२) - कटवाल लगाएर, सिपहिँले घेरेर कचिमचालाई निकालियो

नसा बजि ब्यकुं च्यसे कचिमचा लुकुं चिसे

वने माल तामाखुसि पारि (३) - खानलाई बजि(चिउरा) पोको पारेर बोक्दै कचिमचा पिठ्युँमा बाँधेर जानुपर्यो तामाखुसि(तामाकोशी) पारी

छम्हा मचा लुकुं चिसे छम्हा मचा ब्यकुं च्यासे

छम्हा मचा लुतु लुसे यन (४) - एउटा बच्चा कम्मरमा बाँधी, एउटा बच्चा पिठ्युँमा बाँधे, एउटा बच्चा तान्दै डोर्याएँ

यँदेसं दना वना ख्वपदेस बास जुल

तल्जुमाजु दरसन याये (५) - येँदेस(काठमाडौँ)बाट उठेर ख्वपदेस(भक्तपुर)को बाँस भयो, तल्जु माजु(तलेजु भवानी)को दर्शन गरेँ

ख्वपदेसं दना वना भोंतबास बास जुल

चण्डेश्वरी दरसन याये (६) - ख्वपदेस(भक्तपुर)बाट उठेर भोंत(बनेपा)को बाँस भयो, चण्डेश्वरी दरसन गरेँ

भोंतं दना वना पलांचोस बास जुल

भगबति दरसन याये (७) - भोंत(बनेपा)बाट उठेर पलांचोस(पलान्चोक)को बाँस भयो, भगवती दर्शन गरेँ

- पलान्चोक पुग्दा "नेवा: देय् पुल" अर्थात् नेवा: सीमा कट्यो भन्ने गरिन्थ्यो। पलान्चोकलाई सो गीतमा पलांचोस भनेर लेखिएको छ। हुनलाई नेवा:हरू मल्ल कालमै तनहुँ, कास्की, पाल्पा व्यापारका लागि पुगेका त थिए, बजार बसाले। तर नेवा:हरू आफ्नै छुट्टै राज्य छ, जसमा भनेर पलान्चोकबाट सकिन्थ्यो।

पलांचोसं दना वना दोलाघाते बास जुल

भिमसेन दरसन याये (८) - पलान्चोकबाट उठेर दोलालघाटको बाँस भयो, भीमसेनको दर्शन गरेँ

दोलाघातं दना वना तामाखुसि बास जुल

वाने मानि तामाखुसि पारी (९) - दोलालघाटबाट उठेर तामाखुसि(तामाकोशी)को बाँस भयो, जानुपर्छ अझै तामाकोशी पारी

- नेपालभाषामा नदीलाई खुसि भनिन्छ

दोलालघातं दना वना तामाखुसि पारि थ्यन

माहाद्य: दरसन याये (१०) - दोलालघाटबाट उठेर गएँ, तामाकोशी पारी पुग्यो, म्हादेव दर्शन गरेँ

नययात नसा मदु तियययात वसः मदु

च्वनेयात बास जिता मदु (११) - खानलाई खाना छैन, लगाउनलाई कपडा छैन, बस्नलाई बाँस छैन

लखि मखु पसि मखु न्हाकप्वाचाँ दाया हल

सिपाहिन घेरेयाना हल (१२) - कोर्रा होइन, कटबाँस होइन, सिस्नोमुठाले पिटे, सैनीकले घेरे

कै बिम्हा कछला माजु लख जायकिम्ह शितला माजु

यनकिम्ह बछला माजुयाके फ्वने (१३) -बिफर दिने कछला माजु, पानी भरिदिने शितला माजु, लगिदिने बछला माजुसँग माग्छु

थ्वहे मचा रहे जुसा जोलिंजोल बखुन ब्वयके

लुँयागु वयागु द्वाफोस्वन छाये (१४) - यो बच्चा बाँच्यो भने जोडी परेवा उडाउँला, सुन चाँदीको बेलीफूल चढाउँला

सुरद्य: को म जो थास चिकुं पुना मचा सित

माम बुबां नुगः दायाः ख्वल (१५) - सुरद्य:(घाम) कम भएको ठाउँमा चिसो लागेर बच्चा मर्यो, आमा बुबा छाती पिटेर रोए

सिम्ह मचा उय मदु मचा गाले थुने मदु

परजाया गथिन हवाल (१६) - मरेको बच्चा जलाउन नपाइने, खाल्डोमा गाड्न नपाइने, प्रजाको भयो कस्तो दुखको हातल

बाह्म मचा मामं जोंसे बाह्म मचा बुबां ज्वंसे

तामाखुसि कुतकाव छ्वत (१७) - आधा बच्चा आमाले समातेर आधा बच्चा बुबाले समातेर तामाकोशीमा खसालिदिएँ

गोरखा जुजुन बिनति याहुने परजाया गथिन हवाल (१८) - गोर्खाको राजालाई बिन्ती गर्दछु, प्रजाको यस्तो दु:ख

स्वामि जुजुया धरम मदया कचिमचा वाके छ्वत

वाने माल तामाखुसि पारि (१९) - स्वामी राजाको धर्म नभएर कचिमचा फाल्न पठाए , जानुपर्यो तामाकोशी पारी

गोरखा देसन वकम्हा नेपाल देसया छत्रपति श्री रणबहादुर

परजान अति दुख सिल (२०) - गोर्खा देशबाट आएका नेपाल देशको एकछत्र राजा श्री रणबहादुर, प्रजाले अति दु:ख पाए

मते मते शितला माजु सहस्र बिनति छिके

याहुने लोक उद्धार (२१) - नगर्नु नगरुनु शितला माजु, बिन्ती गर्छु, गर्नु लोकको उद्दार

सिपाहिन घेरेयाका थ्त देसन पि तिनाव छ्वत (२२) - सिपाहिँले घेरेर आफ्नो देशबाट निकालियो

Notes :

1. Shantipur is considered to be a doorway to the secret underground places where it is still belived that Jamana Gubhaaju is meditating . This door is never opened.

2. Jamana Gubhaaju is a famous tantrik during the time of Malla king Pratap Malla in 17th century.

3. Lhuti is the native name for the present Baalaaju .

4. Chyamaa Puja is the ritual performed to apologize for his or her mistakes.

5. Sarkaari pujaa is a ritual that is performed by the government on behalf of then kings. Government manages to send the necessary things required for performing certain rituals.

The image here is of Harati Ajima from Patan

Article and Photo : Frannkey Franz

Lyrics of song : Taken from a page named " Old Photos of Nepal ".

Source:-मध्यपुर थिमि या कला संस्कृती ।।

द्यः हे खः मांअबु

विजयरत्न असंबरे

व मचाबले न्यनातःगु मांअबु धइपिं द्यः खः । द्यवं भक्तपिनिगु सकतां इच्छा पूर्वकाबी धकाः न्यनातःगु दु । वयात थः मांअबु धात्थें द्यः थें हे च्वं । छायुधाःसां वयात माःगु सकता क्या मांअबु पुरेयानाबीगु खः । बोडिंग स्कुलय् आखः मव्यंकूसा वयात सरकारी स्कुलय् आखः ब्वंकल । थिकेगुथिकेगु म्हिवः सा मखुसां त्वालय् दुगु दक्वं म्हिवःसा बियाः म्हितकल ।

साः साःगु भिंगु नसा ब्वलन । तःधिकः जुल  स्वयाः व्याहा यानाबिल मनक्सा छछाः गबुलें द्यांलाकामतः । थुकथं हे व व्याहा यायेगु उमेरय् थ्यन। बांलाःम्ह ज्यूम्ह छम्ह व्याहा यायेधुंकाः थः माअबुयात व न्हापा थे बिचाः यायेमफुत । थःतिरिमया नितिं नई यायेमाल वया कुंभचालिपा मचाखाचा दयावल । अयूसां व मांअनुपात यायेमाःगु मतिना यानाच्वन ।

न्हूसतकया दछिनमोहराया उमिगु क्या कला यात चीखा थे च्वनावल । कलाःम्हेसिन वँ मियाः मेथाय् ध्वाखापिने याक तःखागु छैंय् च्वंवनेगु मतिइ तल । न्हूसतकयाँ धाक्य दो पुषः न्यायेधापि ग्वाग्वाः । उमिस बालाः गु भावं व मिल । ध्वाखापिने व्वंवन । सदां वंघलय् आजुद्यः, जन्बाहालय् करुणामय, अले मखनय् महाद्यः, मरु गणेद्यः पुञ्यानाच्वपि वया मांअबुया द्यः दर्शन या वने थाकुल। गुबगुबले कायूभी जानाः उमित मोटरसाइकलय् तयाः द्यः चाहिकेयेकीगु । तर सदां थथे मजुल । माअबु बुहाबुद्धिजूलिसे बमलानावल । बुढाबुहियात चाहिकाः कलाः भाः तया त्यानु चाय्कल। अवाप्ति हे कला म्हेसिनं छगू पत्रिकाय् वृद्धाश्रमया विज्ञापन खन । अन बुहाबुद्धितयगु सुसाः कुसाः बाल्क जू धकाः सिल।

कला स्या खं न्यनाः थः द्यःभाषियातःपिं मांअबुयात म्हांम्हांधायेक वृद्धाश्रमय् तयेयकल मांया ख्वाः स्वये बास्या ख्वाः स्वये नखः अन हे वनाः हन। मोहनी व त्वात्वालय् मनूत द्यः दर्शन यायेत थीथी देगलय् बनाच्चन। वया ला द्यः धइम्ह हे यस्माअबु खः । वं नं थः द्यः दर्शन यायेत पलाः न्ह्याकल।

अथेसा आःतक छू नं मेहनत मयानानि ला ? असंया साहु ला खत ।

हाहाहा।।

ड्ड जिं यक्व थासय् जागिर नयेत कुतः यायेधुन । तर ताःलाकेमफुनि ।

आशा दु छिकपिन्स जितः वःताः बियादी ।

का छिगु पाः सिधल । जिमिसं लिपा खबर याये । रामकृष्ण, मेम्ह छ्वयान्हेिँ ।

थ्व क्रम अन न्ह्यानावंच्वन । मागेयानातःगु स्वयां द्वलंद्वः अप्वः मनूतय्सं फाराम जायेकूगु दु । मदन थःगु पाः क्वचाःगुलिं अजूचाल । छुछु नं न्यनी धकाः उलिमछि तयारी यानाः वःगु तर।।। 

वं यक्व थासय् अन्तवार्ता बीधुंकल। थःगु योग्यताया दसिपौ न्ह्यब्वयेधुंकल । मार्कसिट व सर्टिफिकेट ज्वनाः चास्ह्युह्यं ग्वःजु लाकां भ्वाथः जुइधुंकल । असंयादुने चुकय् भ्वाथः जुयाः दुनेजक बाकि दनिगु छँ दनेगु ला छु वा ज्वयाः दय्केत साहुयाके कयातःगु त्यासातक्कं पुलेमफुनि । छँय् बुराबुरिपिं मांअबु, कलास्, मचाखाचायात जागिर नयाः छें दय्के, त्यासा पुले, थःपिनिगु बहः लानाच्वंगु छँबँ फ्यानाकाये धकाः कुतः यानाच्वंम्ह मदन थःहे बहस् लानाच्वन । अय्नं छगू आश ज्वनाः धबलतभम याःथाय् तक्क थःगु योग्यताया दसिपौ ब्वयाजुल । आखः ब्वनाः यक्व नम्बर हयातःगु दसिपौ भ्वाथः जुयावल । तर आःतक वयात जागिर चूमलास्नि । ब्वनातयागु दसिपौया छं ज्या मवःगु खनाः व हीमीचाल । आखिर वं थुल चाकरी चाप्लुसी हे जागिर नयेतमाःगु योग्यता  खः । मेगु फुक्क नाटक जक ।

किपूया पुलांगु नां : गुँ दे

(राजेन्द्र कुमार पुताजुया जन्म ने.सं. १०९० अंलागा ४ सं किपूया दकले च्वय् क्वाच्वय् जूगु खः । वय्कः MBA नापं पत्रकारिताय् जुनियर डिप्लेमा सिदयेकादी धुकूम्ह खः । किपू, कीर्तिपुर, प्याकिं थें जागु किपूया पत्रिकाय् सम्पादक जुयादी धुंकूम्ह वय्कः नं इलय् व्यलय् पत्र पत्रिकाय् लेख नं च्वयादी । नापं थौं कन्हय्या कविपिं ल्ययेमाः सा दकले न्हय ने वइम्ह छम्ह शसक्त न्हूम्ह कवि, किपूया कायमचा खः । सं.)

राजेन्द्रकुमार 'पुता'

चर्चा परिचर्चाया झ्वलय् महत्वपूर्ण थाय् च्वनीगु नेपाःया छगू गांया नां काये माल धाय्वं इतिहासय् नं वर्तमानय् नं वया च्वनीगु थाय् किपू हे खः । यक्व इतिहासकार, अनुसन्धानकर्ता व विद्वान विज्ञपिंसं थनया इतिहास व वास्तविकता बारे थी थी तथ्य त लुइकुगु दु ।

त्वनिगःया दक्कले च्वय् समुद्री सतहं ४८०० फीट (१४१८ मीटर) त:जागु किपू देय्यात Hill Town या नाम नं गनं गनं उल्लेख यायेगु याः । अर्थात् थ्व स्वनिगःया दक्कले च्वय् लाःगु छगु शहर जूगु कारणं डांडाया शहरया नां मनुतय्सं तयेगु याः । तर, किपूयात गुँदै, पद्मकाष्ठगिरी (पद्मकाष्ठपुर), कीर्तिपुर, नाप नापं गनं गनं 'क्यपू' धका: उल्लेख यायेगु याना: वया च्वंगु दु । स्वनिगःया मेमेगु वस्ती थेंतुं जूसां किपूया छगू ब्यागलं अस्तित्व व ब्यागलं म्हसीका (परिचय) दु । थुकिया पलिस्थाया सम्बन्धय् कया: विद्वानतय्सं विभिन्न तथ्यत लुइकुगु दु । दक्कले पत्याः याये बहःगु तथ्य जुजु शिवदेव तृतिया जूवःगु दु । थौंस्वया: करीव ९०० (गुस: दं) न्हय: नेपा: चा:हिला: थनया अभिलेख व इतिहासबारे पिथना दीम्ह भाजु बेन्डलजुं जुजु शिवदेवया वि.सं. ११७७ (ने.सं. २४०) व वि.सं. ११८० (ने.सं. २४३ या निगू अभिलेख लुइकुगु चर्चा यानातःगु दु । थुकिया कथं स्वयेबलय् किपूया पलिस्था विक्रम या १२ औ शताब्दी (ने.सं.या स्वंगूगु शताब्दी) पाखे जूगु खनेदु । नेपा:या निम्ह लिच्छिवी शिवदेव जुजु जूगु खनेदु, तर थ्व स्वम्हम्ह चाहिं ठकुरी वंशयाम्ह खः । वय्कःयात बंशावलीइ सदाशिवदेव नं धायेगु याः । किपूया पलिस्थाया बारे केशर पुस्तकालयया वंशावलिइ च्वयातः कथं 'जुजु शिवदेवजुं कान्तिपुर व ललितपुर शहरया लिक्क प्रान्तिय पर्वतभाग नैऋत्य दिशाय् कलिगताब्द ३९४२ य् (?) छगू देय् दयेकल' धकाः धयातःगु दु । अथे हे मेगु बंशावलिइ 'थ्व जुजुं निगू शहरया लिक्क 'पर्वत काष्ठ गिरी त्रिकोण यानाः छगू तःधंगु देय् दयेकल' धका च्वया तःगु दु । थुकिं सी दु - जुजु शिवदेवं छगू डांडाय् बस्ती यानाः कीर्तिपूर धका: नां छूगु खः । तर, प्राचीन इलं निसें थन बस्ती दुगु खनेदु । प्रचलित वंशावलिइ गोपाल बंशी जुजुपिनिगु पालय् हे थन बस्ती दय् धुंकूगु खनेदु । आनं किपूया ज: ख:, गोपाली (ग्वाः) तय्गु बस्ती दनि । नापं किपूया था बहाः त्वालय् ग्वाः तय्गु अस्तित्व तच्वकं महत्वं जाः धैगु धापू दु । थन ग्वाः जातिया अस्तित्व न्हंके मज्यू धैगु नं धापू दु । यदि अथेजुल धाःसा ग्वाःत माला हयाः थन तये हयेगु याः धैगु थन न्यनेदु । थुकिं सीदु थ्व प्राचीन थाय् प्राचीन बस्ती दुगु थाय् खः । थन "ग्वाः पुखू" धका: छगू पुखूया नामाकरण याना तःगु नं थुकिया प्राचीन इतिहासनाप स्वाना च्वंगु दु धैगु वंशावलीया तथ्यया लिधंसाय् धाये छि । उकिं किपूयात मध्यकालीन परिभाषा कथंया छगू शहरया रूपय् व्यवस्थित बस्ती दयेकेगु ज्या जक जुजु शिवदेवं याःगु खनेदु । छगू थाय् 'पुर' धायेकेत अबले अनया बस्ती सुरक्षाया हिसावं मजबूत जुइमाःगु अर्थात् बन जंगल दयाः नं चाकःलि पःखाः दयेमाःगु (गढ), मेगु अन सांस्कृतिक रूपं विकास नं जुइमाःगु खः । जुजु शिवदेवं किपूयात 'कीर्तिपुर' धकाः थ्व हे अर्थय् नां तःगु खनेदु । थ्व शिवदेवया कीर्ति फैले याइगु कृति जूगु कारणं थ्व थाय् 'कीर्तिपुर' जूवन धैगु वंशावलीकार पिनिगु दावी दु । जुजु शिवदेवं थनया 'बल्खु' खुसिइ बं पना ब्यूगु खं न वंशावलीकार पिंसं च्वया तःगु दु । थुकिं न छु सी दु धाःसा किपूया पलिस्था नाप थनवा पेशागत ज्या यायेत नं सुविधा याना व्यूगु खः ।

तर, थुलि खयानं 'किपुया' पुलांगु नाया बारे तथ्यत मालेगु खःसा 'पद्मकाष्ठ गिरी' व 'गु दे' निता लुया वै । 'पद्मकाष्ठ गिरी' धैगु नां पुलांगु मखु धैगु विज्ञपिनिगू धापू दु । किपू प्राचीन बस्ती खःसां 'पद्म काष्ठगिरि' प्राचीन मखु । 'गिरी' धैगु डांडा खः ।

किपूया पुलांगु नां 'गू दे' खः धैगु तथ्य अनुसन्धान कर्ता तय्सं लुइकूगु सिज: पौ व ल्वहंपौ पाखें सी दु। किपूया पुरन्दरसिंहया पालय्यांगु सिज:पौ, गुगु ने.सं. ७०७ (वि.सं. १६४३) सं च्वयातःगु खः । थनया महत्वपूर्ण थाय् व द्यः बाघभैरव (गुकियात स्थानीय मनूतय्सं आइद्यः, आजुद्य: नं धाः) यात 'गुं दे स्थानाधिपति' धकाः च्वया तःगु दु । छुन थाय्या नांजाःम्ह द्यःयात व थाय्या 'अधिपति' धायेगु याः । थ्व कथंनं बाघ भैरवयात 'गु दे स्थानाधिपति' धयातःगु खनेदु । तथ्यं किपूया पुलांगु नां 'गु दे' खः धैगु पूष्टि जू वः । अथे हे 'गु दे' छगू नांजाःगु किल्ला (क्वाढ) खः धैगु नं गोपाल वंशावलीइ उल्लेख याना तःगु खने दु ।

यलया जुजु अभय मल्लया पालय् यलया 'क्वाछे' या भारदार कीर्तिपालं भुखाय् ब्वयाः अनिकाल जुया च्वंगु इलय् किपूया 'गु दे' व 'गोछे' धाःगु 'क्वाथ:' (किल्ला) कब्जा याना: विद्रोह याःगु खः । उकिं केन्द्रं (त्रिपुर) कार्यवाही यानाः निगू नं किल्ला चायेकुगु खन गोपाल वंशावलिइकार पिनिसं न्हयथना तःगु दु । थुथाय् न्हयथने बहःगु खँ छु धाःसा थनया लायकु त्वालय् थौं कन्हय् दरवारया अवशेष तक नं मदय् धुंकल । लाय्कुलिइ दरवार दै धैगु सकसिनं स्यूगु खं खः । तर थन नांजक दनि सिवाय् छं अवशेष मदय् धुंकूगु कारणं व सुं नं अनुसन्धाता तय्सं ल्वहंपौ सिज: पौ लुइके मफुनिगु कारणं छु खः धकाः अझ नं धाये फूगु स्थिति मदुनि । तर थनया लायकु गा.वि.स. भवन दुगु थाय्यात 'गुलु क्वाथ' धका: पुलांपिसं धाय्गु याः । गनं थ्व 'गुन्दे क्वाथ' या हे अपभ्रंस रूप ला मखुला धैथें नं च्वं । यद्यपि थन अज्याःगु अवशेष लुइके फूगु मदुनि । थ्व थाय् मेगु थाय् सिबे च्वय् लाक्क दयेका तःगु दु । थुकियात हे 'गुन्दे क्वाथ' धाइगु खःला ? थ्व विषयस तथ्यत माले हे मानि । न्हयागु थजु थन 'क्वाथ' किल्ला ला दुगु हे खत । थुकिया आधारय् नं झीसं अनुमान याये छिं कि थ्व थाय् किपूया पुलांगु नां 'गुं दे' खः । यलया कीर्तिपालं कब्जायाःगु 'क्वाथ' नं थ्व हे जुइ, छायुधाःसा थुगु इलय् किपू यलया छगु प्रान्त जुया च्वंगु खः । थुकथं किपुया सिज:पतिइ 'गु दे' या खं न्हयथना तःगुलिं नं थनया पुलांगु नां 'गु दे' हे खने दु । मेगु खं, थनया पुलांगु म्येय् (खतुं थ्व गबले चिनातःगु सीमदु) 'पद्म काष्ठ पुरी देय्' धकाः न्ह्यथना तःगु दु ।

अथे 'गुद स' धकाः बाघभैरवया नां नापं न्हयथना तःगु दु - ('पालयाक श्री बाघभैरवया नाम गुदेस') थ्व कथ 'गु दे' तःग थासय् चर्चा याना तःगु नां धका: सी दु । अथे हे बाघ भैरव दुगु थाय्यात स्थानीय मनूतय्सं 'गुनय्' धायेगु याः । आः हे अथे धया वया च्वंगु दु । गुनय् धायेगु नं 'गु दे' या अपभ्रंस रूप खः धकाः धाये छिं ।

मेगु ख धायेगु खःसा, थ्व थाय् 'गु देय' हे धाये ल्व:, छाय्धाःसा थनया अधिकांश थासय् न्हापा निसें जंगल दु । गुगु जंगलया अवशेषया रूपय् आः हे नं भच्चा' भच्चा दनि । ५० दं न्हय हे थनया देय् क्वय् जंगल यक्व दुगु खः, धकाः थनया बुरा पाका तय्सं धायेगु न याः । थ्व कथं किपूयात 'गु दे' धायेगु नं ल्वः ।

न्हयागु थजु, किपू देय्या नाया विषयय् दुवाला वं वनेबलय् 'गुं दे' यात हे पुलांगु ना कथं नालेमाः । आःतक लूगु तथ्यया लिधंसाय् झीसं थथे धाये फु । तर, अथे सां नं झीस किपूया वास्तविक परिचयया बारे अझ नं दुवाला स्वय्माःगु जरूरी दु ।

महाकवि गिरिजाप्रसादया जीवनी : छपुलु

डा. बाल गाेपाल श्रेष्ठ

नेपालभाषाया छम्ह सशक्तम्ह कवि गिरिजा प्रसाद जोशी ४९ दँया बैसय् २०४४ साल भाद्र २२ गते येँयापुन्हिकुन्हु बहनिसिया ९:३० ताईलय् टिचिङ अस्पतालय् दिवंगत जुयादिगु खः । वय्क मदया नेपालभाषाया जक मखु नेपाःया भाषा साहित्य ख्यःया नितिं अपूरणीय क्षति जुगु दु । थुगु च्वसुई वय्कःया सामान्य परिचय बीकथं वय्कःया जीवनी उलेगु कुतः यानागु दु ।

 

लजगा व परिवार

कवि गिरिजाया जन्म वि।सं। १९९५ साल चैत्र महिनाया चिल्लागा द्वादशीकुन्हु जुगु खः । वय्कलं २०१३ सालय् एसएलसी पास यानादिल । २०२६ सालय् थ्यंका आई ए अले २०३२ सालया दुने बीए बीएष् यानादिल ।

“जीवनय् थम्हं अनुभव यानाः सृजना यायेगु साहित्य हे च्वन्ह्याई” धकाः इलय् ब्यलय् धयादीम्ह वय्कलं थःगु जीवनय् थीथी लजगाः यानादिल । २०१२-१३ साल पाखे वयकलं पिपा जागिर नया दिल । अथेहे टक्सारय् खरदार जुयादिल । २०१७ सालय् रोड ट्रान्सपोर्ट अर्गनाईजेसनय् नोकरी यानाः हेटौँडाय् तःदँ च्वनादिल । न्ह्याग्गु ज्या याना जुसां न्ह्याथाय् वंसां थःगु मांभाय्या सेवा यायेगु ज्याय् धाःसा वय्कः गब्लें ल्यूने लाःगु खनेमदु । हेटौँडाय् नं वय्कलं नेपालभाषा ख्यः चकंकेत अनया मनूनय्त सचेत याना मुंकादिल ।

थुकथं इलय् व्यलय् थीथी लजगालय् तक्यना दिसां वयकःया जीवनया तहाः ई शिक्षण पेशाय् हे फुकादिल । भाग्योदय उच्च मावि प्राइमरी स्कूल जबले हे वय्कः शिक्षक जुयादिल । २०२४ सालपाखे आनन्दकुटी बोर्डिङ्ग स्कूलय् शिक्षक जुयाः दिल । वयां ल्यू बालकुमारी मावि, शान्ति शिक्षा मन्दिरय् नं ब्वंकेगु यानादिल । २०२५ साल लिपा सक्वय् भाग्योदय उच्च मावि मावि शिक्षक जुया झासेंलि वय्कलं ज्यूताछि हे शिक्षक लजगायाना दिल । २०३८ सालतक वय्कलं भाग्योदय उच्च माविलय् हे अंगे्रजी व नेपालभाषा शिक्षक कथं सेवा यानादीगु खः । २०३८ सालय् वय्कः थीथी कारणं भद्रबासया आदर्श माविलय् झायादिल । अनं ल्यू २०४० सालय् चुगाँमय् च्वंगु राष्ट्रिय उच्च मावि हेडमास्टर कथं झायादिल । हेडमास्टर जुजुं हे वय्कः २०४४ साल भाद्र २२ गते ४९ दँ या वैशय् मत्यवं मन्त ।

२०१७ सालय् वय्कःया इहिपा मय्जु हरिमाया श्रेष्ठ नापं जुगु खः वय्कलं थः जहान हरिमाया जोशीया काय्पिं कुञ्ज जोशी व यचु जोशी अले म्ह्याय्पिं अमृत लक्ष्मी जोशी व सुविस्ता जोशीयात त्वःता झाःगु खः ।

 

व्यक्तित्व

 

 क. साहित्य संगीत व कला

नेपालभाषा ख्यलय् वय्कःया सृजना २०१३ साल न्ह्यः हे जुगु खनेदु । २०१३ सालय् त्रिचन्द्र कलेजय् जुगु साहित्य सम्मेलनय् दक्कले न्हापा सिरपा त्याकादिल । वयां ल्यू नं वय्कलं थीथी थासय् थःगु रचनाय् सिरपा त्याकूगु न्यनेदु । सक्वय् दबु प्याखं ख्यलय् वय्कलं दँय्दसं थें प्याखं च्वयाः, प्याखं स्यना, म्ये च्वयाः, म्ये हाला अभिनय यानाः तःधंगु योगदान बिया झागु खः । २०१८ सालय् चिराग सफूकुथी स्वनेगु, २०३२ सालय् जयबली क्लब स्वनेगुलिइ भूमिकाम्हिता भाषा ख्यलय् उगु संस्थातय्त न्ह्यज्याकेगु ज्या यानादीगु नं लुमंके बहजु ।

थः हेटौँडाय् च्वनादिगु इलय् अन नेपालभाषाया पुचः स्वनेगु, नेपालभाषाया थीथी गतिविधी न्ह्याकेगुलिसें हस्तलिखित पौ पिथनेगु व “गथु” रजिष्टर पौ पिथनेगुलिई नं वय्कःया ल्हाः दु ।

भाग्योदय हाईस्कूलय् मास्टर जुयाः वसेंलि वय्कलं सक्वय् न्हू प्रतिभात ब्वलंकेत थःगु ई क्षमता, जाँगर व जोस सकतां छ्यलादिल । भाग्योदय स्कूलय् वय्कलं विद्यार्थीतय् चेतनाया स्तर थकायेगु ताः तयाः इलय् ब्यलय् थीथी ज्याझ्वःत न्ह्यब्वया दी । गब्लें साहित्य मुंज्या, गब्लें बादविवाद, गब्लें वक्तृत्वकला प्रतियोगिता आदि । वय्कःया अज्यागु ज्याझ्वःलं विद्यार्थीतय् दथुई उत्साह उमंगनापं जोश व जाँगर थनाब्यू । विद्यार्थीतय् दथुइ छगु कथं वय्कलं हलचल हे हयाबिल । तर पञ्चायती राजनीतिइ महत्वपूर्ण थाय।् कयाच्वंम्ह भूतपूर्व मन्त्री जोगमेहेर सञ्चालक समितिया अध्यक्ष जुयाच्वंगु उगु स्कूलय् वय्कःया थ्व ज्याझ्वःत स्वतन्त्रं न्ह्याकेत थाकुल । आखिरय् दिकेत बाध्य जुल ।

स्कूलय् “भाग्योदय” साहित्यिक ‘न्ह्यलुवाः’ २०२९ थें दैनिक ल्हातच्वया पौ विद्यार्थीतय्पाखें पिथंकेगुलिइ नं वय् कःया ल्हा दु ।

स्कुलं पिने यनाः नं वय्कलं २०२६–२७ सालपाखे उग्र सफूकुथिइ वाः पतिकं शुक्रवाः, शनिवाः साहित्य, वादविवाद व वक्तृत्वकला ज्याझ्वःत न्ह्याका यंकादिल । उकिं सक्वय् झन् हे हलचल याना बिल । महितातय् मिखा अन नं थ्यन । कवि गिरिजाया ज्याझ्वलं ढोंगी राजनीति याना च्वंपिन्त हन्ता जुइगु स्वाभाविक हे जुल । उकिं अन नं वय्कःया ज्याझ्वः दिकेत अपिं सफल जुल । अझ छन्हु सफूकुथिइ वनाच्वंम्ह कवि गिरिजायात गुण्डात लगे याना लिना छ्वःगु थ्यंक सक्वया इतिहास खः ।

तर ज्या याहे याइपिन्त पनीगु सुनां रु कवि गिरिजा छम्ह अज्याम्ह व्यक्तित्व खः गुम्हेस्या खँ न्यनेवं मनूतय्त प्रभावित मयासेँ मत्वतु । भाग्योदय स्कूलया नेपालभाषा पिरियडय् तक नं वय्कलं नेपालभाषाया विद्यार्थीतय्त उतिकं प्रोत्साहन बियाः उत्साहित यानां च्वनी । गुकिया परिणाम कथं हे सक्वया नच्चापिं ल्याय्म्हतय्सं सक्वया त्वाः त्वालय् नेपालभाषाया थीथी पुचः, खलतः स्वनाः बाःछि, बाःछि पतिकं साहित्य गोष्ठी न्ह्याका यंकल । नापं थीथी ल्हातं च्वया बाःछि पौ, लय् पौत पिथनेगु ज्या जुयाच्वन । ‘न्ह्यलुवाः’, ‘तिमिला’, ‘ज्यापु’, ‘ज्यामि’, अले मेमेगु नं यक्व ल्हातं च्वया पौत वय्कःया पे्ररणां पिदना च्वन । ‘ब्वसल’ सामयिक संकलन पिकायेगुलि नं वय्कःया उकथं तिबः दु ।

साहित्य, संगीत, कला व नृत्य ख्यलय् उतिकं प्रतिभा दुम्ह गिरिजा भाग्योदय स्कूलया बुदिँ हनेगु झ्वःलय् जुगु ज्याझ्वःलय् स्कूलय मिसा मस्तय्त थःपिसं हे लय्चिनाः न्हून्हूगु म्ये स्यना, हुला प्याखं स्यना २०२७÷२८ सालपाखे पिब्वगु ज्याझ्वः नं सक्वय् न्हुगु थालनी यानादिगु खः । वय्कःया म्येत अन तच्वकं लोकप्रिय जुल । लिपा स्कूलं बुदिँ हनेगु ज्याझ्वः हे दिका बिल, छाय् छाय् जुइक ।

हाकनं २०३४ पाखे जयबली क्लबया ग्वसालय् वाः पतिकं शुक्रवाः, शनिवाः टिकट सिस्टम साँस्कृतिक ज्याझ्वः न्ह्याकादिल । उब्ले वय्कलं नेपालभाषाय् यक्व आधुनिक लसं युक्त म्येत चिनादिल नापं न्हू प्रतिभात ब्वलंका दिल । लिपा व नं दित ।

सक्वं पिने येँ, यलः, ख्वपय् अले थीथी मेमेगु नेवाः बस्तिइ गन गन वय्कःया कृतित थ्यंगु दु अन अन नं वय्कःया व्यक्तित्वं मनूतय्त तच्वकं प्रभावित याःगु खनेदु । नेपालभाषाया गुगु नं दबुलिइ थ्यनकिं हे वय्कलं तच्वकं विवादास्पद न्हून्हूगु खँत ल्हानाः मनूतय्त न्ह्यपु चाचाहिका बी धुंकी । उकिं वय्कःयात थः चर्चाय् वयेत न्हून्हूगु विवादया खँत ल्हाना जुइम्ह ‘रजनीश’ पहःम्ह मनू धकाः तकं मनूतय्सं धाःगु न्यनेदु ।

वय्कःया उपन्यास ‘सिलुस्वाँ’ पिदना उकिया आलोचना चर्चा परिचर्चा न्ह्यज्यासेंलि नेपालभाषा ख्यलय् सिदयेक छक्वः कवि गिरिजा विरोधी व गिरिजावादीया ध्व थ्यंक खनेदन । नेपालभाषा ख्यःया छथ्वस्यां वय्कःया कृतित मब्वनेगु, मब्वंकेगु, मन्यायेगु ममीगु थ्यंक घोषणा यात धकाः उब्ले तच्वकं बय्बय् जुल । थुकिं नं वय्कः चर्चित जुल ।

वयां ल्यू वय्कलं थःपिसं नं बाखं, कविता, उपन्यास आदिया आलोचना नेपालभाषाया गतिविधीया टिप्पणीत नं पिथना दिसेंलि वय्कःया दृष्टिकोणं झन हे उप्वः विवाद पिथनाबिल । तर वय्कःया साहित्यिक धारणाया विरोध याइपिसं वय्कःया सृजनशील प्रतिभायात च्वछानाच्वंगु दु ।

 

ख० राजनीति

खय्तला कवि गिरिजा गब्लें हे प्रत्यक्ष राजनीति न्ह्यचिला दिगु मदु । तर वय्कःया च्वसां पिदंगु साहित्य अले वय्कलं म्हिता झाःगु भूमिकां न्ह्याब्लें छगू गतिशीलल राजनीतिया पक्षय् जबरजस्त वकालत याना वंगु दु ।

थःगु जीवनया प्रारम्भिक इलय् अर्थात् वय्कलं साहित्य सृजनाया ज्या न्ह्याकुसांलिसें स्पष्ट राजनीतिक बिचाः वय्कःयाके दु धायेगु पक्षय् जि मदु । तर वय्कलं थीथी थास्य् पिब्वयादीगु विचार अले सृजनायाना दिगु साहित्यय् लेँहेपुया च्वंगु भाव व बिचालं धाःसा वय्कः न्ह्याब्लें हे निर्धा, सोझा, सिधा, गरिब, शोषित, पीडित जनताया उज्वल भविष्यया नितिं निरन्तर चिन्तित व्यक्ति कथं खनेदु ।

न्ह्याब्लें हे थःत सहित्यया लँपु पिब्वय् चाहे जूम्ह कवि गिरिजा दुनें दुनें निमुखा जनतातय् निंतिं राजनीति यायेगुलि सक्रिय । खः वय्कः गुगु नं संघ, संस्थाय् ताउत च्वंगु मदु, तर जनताय् भिंगु राजनैतिक चेतना ह्वलेगु ज्याय् धाःसा न्ह्याब्लें न्ह्यःने दु । सक्वया ल्याय्म्हतय्त राजनैतिक चेतना थनेगुलिइ वय्कःया योगदान उल्लेखनीय दु । वय्कः सुं व्यक्ति विशेषया विरोधी मखु तर अन्याय अत्याचार, शोषण, दमनया हतियार ज्वनाः चीमिपिं जनतायात वाथावाथा कंकाच्वंपिं व्यक्ति, व्यवस्था राजनीति सकतांया सक्रिय विरोधी खः उकिं हे प्रतिगामी राजनीतिया ठेकेदारतय्सं वय्कःया म्हुतुप्वाः तिकेत अनेकन प्रयास यात । दाँ बियाः गुण्डातय्त दाय्के बीउ उजं थ्यंक ब्यूगु उदाहरण सक्वय् यक्व दु । धेबा कयाः वय्कःयात दायेगु जिम्मा ज्वनावःम्हछम्हेस्यां “धेबा वियां छन्त दाइला गिरिजा” धकाः वय्कः यात हे न्यंक वःगु घटना समेत कवि गिरिजां न्यंकेगु यानादी ।

वय्कःया राजनैतिक विचः खाना ग्याना हे २०३६ साल चैत्रय् सक्वय् बहुदल व निर्दलया ल्वापुइ छम्ह प्रधानपञ्चया काय् सीगु झोलय् तात्कालिन गृहमन्त्री जोगमेहेर श्रेष्ठं प्रतिशोध कायेत सक्वया मेमेपिं निर्दोष बासलं ९५०० मल्याक मनूत नापं वय्कःयात गिरफ्तार याकाः ‘ज्यानमारा’ यायेगु दुष्प्रयास यानाः लच्छि मयाक कुना नं बिल । तर लिपा उगु मुद्दाय् वय्कःयात सफाइ बिल । अथे हे वय्कः नापया राजनैतिक मतभिन्नताया कारण २०३४ सालपाखे भाग्योदय माविलय् रोलक्रम कथं कामू हेडमाष्टर जुगु सहयाये मफया लितु लिनाः टे«निङय् वनाच्वंम्ह पुलांम्ह हेडमाष्टरयात टे«निङ क्वमचायेकं हे लितहयाः हेडमाष्टरं लिगंगु नं न्ह्यथने बहःजू । लिपा नं वय्कःयात व स्कूलय् माष्टरं तकं लिगनेगु कुतः अमिसं याना च्वन ।

इलय् ब्यलय् वय्कःया चिन्तनय् अस्थिरता दुसां वय्कः माक्र्सवादी बिचालं मुक्त धाःसा मखु । वय्कलं प्रगतिशील विचारयात न्ह्याब्लें कःघाना हे च्वंगु खँ वय्कलं व्यक्त यानादीगु थीथी इलय्या थीथी विचालं प्रष्ट याः । नेपालभाषा मंकाः खलःया नायः पद्मरत्न तुलाधरया विचार कथं “कवि गिरिजा नेपालभाषायाम्ह जक मखु नेपाः राष्ट्रयाम्ह अझ संसार न्यंकया शोषित पीडित गरिब जनताया पक्षय् च्वइम्ह प्रगतिशील, क्रान्तिकारी माक्र्सवादी कवि खः ।”

माक्र्सवाद प्रति वय्कःया स्पष्ट झुकाव वय्कलं च्वयादीगु ‘मन्त्र’ खण्डकाव्यस व्यक्त जुयाच्वंगु झीसं खना । ‘देगः’ पतिइ समालोचक जगदिश चित्रकारयात च्वयादिगु लिसलय् नं वय्कलं थःगु राजनैतिक विचाः स्पष्ट व्यक्त याना दिगु दु ।

दक्कले लिपा, वय्कःया जीवनय् अन्तिम रुपय् सार्वजनिक मूज्याय् ९ ततला ११०७ कुन्हु सक्वय् प्रगतिशील साहित्यिक समाजया ग्वसालय् जुगु लय् साहित्य मूँज्याय् थ्यंका वय्कलं भाषाय् सना च्वंपिंसं तप्यंक राजनीति यायेमाःगु बिचाः व्यक्त यानादीगु खः । अन वय्कलं ‘झी भाषाया अधिकारया निंतिं हाला च्वनापिं लिचिलेगु खँ मदु, झीसं तप्यंक राजनीति याना च्वना धकाः न्ह्यचिलेमाः । राजनीति ल्हातय् लाका च्वंपिसं मनपरी यानाच्वंगु दु । भिंगु बिचाः दुपिंसं राजनीति मयाकं भाषाया अधिकार कायेफइ मखु उकिं राजनीति हे झीसं थःगु ल्हातय् लाके माः ।’ धयादीगु खः ।

 

ग० भाया मतिना

वास्तवय् कवि गिरिजा मांभाय्या मतिनां झूचाःम्ह व्यक्ति खः । जिन्दगीभर वय्कःया चिन्तनया विषय मांभाय् गुकथं च्वन्ह्याकेगु धयागुलि हे जक जुयाच्वन । न्ह्याम्ह मनू वय्कःया थाय् थ्यंसां नेपाःया उपेक्षित भाषातय् मर्म प्वंकेगु अले उपेक्षित भाषा भाषीया जनतातय्के चेतना थना भाषा च्वन्ह्याकेगु बिचाः वय्कलं व्यक्त यानादी ।

 

गुगुनं स्वार्थय् थःगु मांभाय् त्वःतेगु पक्षय् वय्कः याके मदु । वय्कलं मांभाषा त्वःता मेमेगु भाषां च्वयाः ख्याति कमेयायेगु लोभ गब्लें मया । अले वय्कःया कवितात छक्वः अनुवाद यानाः साझा प्रकाशनं नेपालभाषां अनुवाद धका उल्लेख मयासें पिथने धकाः धाबले वय्कलं अस्विकार याना दिल । वय्कःया धापू खः दकले न्हापां नेपालभाषां च्वयेगु मेमेगु भाषां पिथनेमाःसां अनुवाद धकाः जक पिथनेगु । नेपालभाषायात स्वाहाने दयेका खय् भाषाय् च्यः जुयाः तलब नःवंपिं स्वार्थीतत्वतय्त वय्कलं न्ह्याब्लें कुंखिना झाल ।

 

भाषा नीति स्पष्ट मदुगु अले गलत भाषा नीति ज्वना नेपालय् राजनीति यानाच्वंपिं फुक्क व्यक्ति अले पार्टीतय्त वय्कलं न्ह्याब्लें हे सहमयाः । प्रगतिशील लेखक कलाकार संघया अस्पष्ट भाषानीतिया हुनिं वय्कः उगु संघपाखें हे बिमुख जुयाः व वनागु उकिया दुजतय्त ब्वः बियाः छ्वयागु खँ नं बरोबर उल्लेख यानादी ।

९ तछलागा ११०७ स सक्वय् जुगु प्रसासया गोष्ठिइ हे वय्कलं अन्तिम रुपय् भाषा नीति सम्बन्धी थःगु स्पष्ट धारणा न्ह्यब्वया झाःगु दु । अन वय्कलं त्रिभाषीय सूत्रया उल्लेखयासेँ “नेपाः थुज्वःगु थीथी भाषा दुगु देशय् फुक्क भाषायात ब्वलंकेगु निंतिं त्रिभाषीय सूत्र कथं ब्वनेकुथिइ शिक्षाया माध्यम मां भाषायायेगु अले प्रत्येक विद्यार्थीं देशय् दुनेया छिमेकी भाय् छगु व देशं पिनेया अन्तर्राष्ट्रिय भाषा छगू अनिवार्य स्यनेगु व्यवस्था यायेमाः ।” धयादीगु खः । भाषा सम्बन्धी वय्कःया थुगु धारणा नेपाः थुज्वःगु बहुभाषीय देशया निंतिं नाले बहगु प्रगतिशील विचार खः ।

 

कृति

कवि गिरिजां ४९ दँया चिकिचा हाकःगु जीवनय् नं ल्हा, म्हुतु चुलाकेगु लजगा यानाः नं ७० गुति सफूतिं मयाक सृजना याना वंगु धलः खनेदये धुंकुगु दु । अझ बांलाक्क माला स्वत धाःसा मेमेगु कृतित नं पिमदनी धकाः धायेमफु । काव्य, प्याखं, उपन्यास, म्ये सफू याना आतले पिदने धुंकुगु सफुतय् धलः थथे खः ।

 

काव्य– पालिख्वाँय्, आगं, द्वकचा ल्याहाँ ल्याहाँ व, सुथनापं सुथय्सुथय्, गिरिजाप्रसादया गद्य कविता, तवन अले खण्डकाव्य, मन्त्र, बुद्धनुगः ।

 

प्याखं– बाखा छेँ, हाकु स्वाहाने ।

 

उपन्यास– धकिं, छि स्याना हत्या, सिलुस्वाँ, भाजंमिखा, लक्ष्मी–सरस्वती, व गमला थ्व खै थलः, व ल्वहँ जि झ्वाल्ला ।

 

म्ये– हाइ हाइ रे थ्वँया बात्चा, जनताया म्ये–छब्व ।

 

थ्वया बाहेक सितु, झी, तय्जु, मित्याः, देगः, इनाप, आदि पतिइ वय्कःया यक्वः फुटकर कविता, म्ये, आलोचना, व्याकरण, भाषा सम्बन्धी लेख रचनात पिदंगु दु ।

 

पे्रसय् वनाच्वंगु व पिमदंनिगु सफूतय् धलः थुकथं दु–

ल्वहँमा–महाकाव्य, लिसः वा म्ये, खुसि पारी च्वंम्ह ल्यासे, ध्याचः, बुँख्याचा–स्वंगुलि बाखं, अप्पाबाकु, बाखंपा, जिगु जन्म, किपा, हुल्याहा, खलुं, मातृभूमि, जि मुल्याहा, द्वहलपा, हेच्लाः माँ नेपाः, जि जुजु मन्त हँ, सुथ, छगू म्ये सफू, निस्कर्ष, किसिदुम्बो ९गीति काव्य० उपन्यासय् कँझाः, सिमा साक्षी, ले ले क्वेँ क्वेँ, समाजया ध्याचलय्, येँ शहर यमि गामा । प्याखंनय् – जिला ज्यापु जूवने, छगू ब्वसा, वरवादी स्वैगु, थ्वँ गुलु मास्टर, भूल, भ्वातिं, मिसा पासा, पश्चाताप, कलंक ।

 

थ्वया बाहेक वय्कलं स्वंगू फिल्म स्क्रिप्ट नं च्वयादिगु दु । चिपः निपः, लँपु व छगू नां प्राप्त मजू । थुपिं मध्ये छगू भिडियो फिल्म दयेकेत वय्कः थः हे जुयाः करिब आधा घण्टाया सुटिङ्ग नं सिधयेका दीगु खः । तर लिपा दिगु दितं जुल ।

 

थुकथं वय्कःया ३८ गु अप्रकाशित सफूतय् धलः खने दवःगु दु । अथे हे वय्कःया तना वंगु सफू धकाः क्वयेच्वंगु सफूतय् धलः पिदंगु दु–

 

उपन्यासत – वेँ, वाःचाः विश्व वियोग, प्याखंत – कलंकि अवतार, झं जक माया, पे्रमया अन्त, समाया ख्वबि, 

खण्डकाव्य – शान्तिया लँपुइ ।

 

थुपिं बाहेक वयकःया मेमेगु सफूत दइमखुत धकाः झीसं आः थथें धायेफइमखु । वय्कःया कृतितय् धलः विस्तृत रुपं पिथनेगु आवश्यक दु । नापं नेपालभाषा ख्यःचकंकेगु ताः तुना स्थापित जुगु थीथी संस्था अझ नेपालभाषा मंकाः खलकं वय्कःया पिमदनीगु सफूत पिथनेत विशेष कुतः यायेमाःगु खनेदु ।

 

वय्कःया थीथी कतितय्गु चर्चा थ्व बःचाहाकःगु च्वसुइ मखु ब्यागलं हे जुइमाःगु आवश्यक । उकिं कृतितय् चर्चा थन थुलि हे जक याये ।

 

विशेषता

कवि गिरिजा नेपालभाषा ख्यःया न्ह्याब्लें थिना च्वनिम्ह नगु खः । वय्कःया व्यक्तित्व अले कृतितय्सं वय्कःयात गब्लें हे झ्वाः मजुइगु स्वाँ याना ब्यूगु दु ।

 

वय्कःया दक्कले तःधंगु विशेषता खः– वय्कःया न्ह्यने वइपिं न्ह्याम्हसितं तच्वकं उत्साहित यानाः खँ ल्हायेगु । केवल वय्कः थः हे जक विख्यात साहित्यकार जुयाः सिना वनेगु चाहना गब्ले याना मदी । नेपालभाषाय् यक्व न्हू प्रतिभा ब्वलंकेगुलिइ नं वय्कलं उतिकं थःगु योगदान बियादिगु दु । वय्कःया महत्वपूर्ण उपदेश खः “जीवन व्यर्थय् फुसां मृत्यु सितिकं छ्वयेमते” न्ह्याब्लें वय्कलं भिंगु ज्या याना भिंगु लँय् वनाः सीत ग्यायेमते धका हे स्यना च्वनिगु । ‘का मस्त भाषा देश व जनताया निंतिं छिमिसं छुं नं छुंयाये माः’ धायेगु वय्कःया बानी हे ।

 

माष्टर जुयाः ब्वंकाः, हेडमाष्टर जुयाः प्रशासन चलेयाना नं साहित्य सृजनाया ज्याय् वय्कः ल्यूने मला । २०३९, २०४० व २०४१ सालं सक्वय् भाषा साहित्य मूँज्या खलकं गुँपुन्हिबले “जनताया म्ये” त्वाः त्वाः चाहिला पिब्वःगु इलय् नं वय्कलं जनताया म्येत चिनाः लय्तयाः अनया ल्याय्म्हतय्त म्ये हालेगु स्यनादिल । जनताया दुःख पीर व व्यथा अले अन्याय, दमन शोषणया विरोधय् दुग्यंगु भावना व्यक्त जुयाच्वंगु जनताया म्ये तच्वकं लोकप्रिय जुल ।

 

कवि गिरिजा मात्र कवि जक मखु । जागृतिया भावनादुम्ह जागरणया सलं कतःयात नं न्ह्यलंचा्केगु शक्ति दुम्ह व्यक्तित्व खः । वय्कःया म्ये काव्य, प्याखं वा उपन्यास फुक्क लिसें व्यक्त भावना अले हिमही चाः । उकिं वय्कलं ‘जः’ ९ ल्याखय् बियादिगु अन्तरवार्ताय् “गिरिजा थें याकःचा म्वायेगु हिम्मत यायेफुला” धकाः तक चुनौती बियादीगु दु ।

 

वय्कःया मेगु कमजोरी खः थःगु तर्क थःम्ह हे त्वाल्हाय्गु, मचायेक तर्क यायेगु प्रवृत्ति । थःपिसं ल्हानागु खँ तकं ल्वमंका तर्क याना च्वनेगु बानी । थुकिंयाना वय्कः अस्थिर विचारम्ह मनू धकाः आलोच्य जूगु दु ।

खय्तला छम्ह सृजनशील साहित्यकार अले जीवन न्ह्याकेत माष्टर लजगाः ज्वनाच्वने माःम्ह व्यक्ति जुगुलिं नं जुइफु गतिलाक्क संगठनया ज्या वय्कलं छुं यानामदि । संगठित जुइगु, संगठनय् अनुशासित जुयाः मच्वनेगु वय्कःया बानी नोक्सान जूगु खँ नं यक्व न्यनेदु ।

 

वय्कःया मेगु घाटक कमजोरी जूगु दु त्वनेगु बानी । खय्त वय्कलं “हाइ हाइ रे थ्वँया बात्चा” सफू च्वये न्ह्य अनुभव मुनेत थ्वँ, अय्ला त्वनेगु याःगु धैगु खँ न्यने दु । तर उगु सफू पिदना लिपा अझ वय्कःया जीवनया अन्तिम दँय् तक नं त्वनेगु बानिं वय्कःयात मत्वतल । दँ दँ प्वाथय् अल्सर ल्वय्लहिना नं त्वनेगु बानि त्वतेमफुम्ह कवि गिरिजायात मृत्युया अन्तिम इलय् थ्यंबले प्राण घातक क्यान्सर जँलास्यँय् थ्यंक न्यने धुंगु लुइकुगु खः । थुकथं प्राणघाटक त्वनेगु कासा म्हिता वय्कलं थःगु जीवनया आयु हे त्वाल्हाना अय्ला, थ्वँयात त्वंका छ्वगु दु । शायद थुलि बिचाः याःगु जूसा अझ ।।। छुँ दँ कवि गिरिजा झीगु न्ह्यःने दनाच्वंगु स्वये दइगु खइ । तर ।।। थ्व मात्र आ म्हगस हे जक जुल गुब्लें पुवने मफइगु ।

 

क्वाचाय्के न्ह्यः

थ्व बःचाहाकःगु चवसुइ बहुप्रतिभाशाली कवि गिरिजाया सकतां पक्षय् पूवंक उलेगु सम्भव नं मखु अथे यायेगु जिगु उद्देश्य नं मखु । थुकिं संक्षिप्त रुपय् वय्कःया जीवनया थीथी पक्षय् उलेगु हे जिगु मू ताः खः । वय्कःया जीवनया विविध पक्षय् विस्तृत रुपय् पिथनेगु जुल धाःसा हे जक झीसं वय्कःया बारे उप्वः ज्ञान कायेफइ ।

देश समाज व भाषाया बारे निरन्तर चिन्तितम्ह कवि गिरिजा पाखें झीसं थुइकेगु अले वय्कःयात सम्मानयाये धैगु हे जिं स्वये वय्कःया ताः पूवंके निंतिं झी समर्पित जुइगु खः । गुकथं वय्कलं निस्वार्थ भावं थःगु व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा त्वःताः मांभाय्, नेपालभाषा अले गरिब, शोषित, पीडित, सोझा सिधा, निर्धा जनताया उज्वल भविष्य दयेकेया निंतिं थःगु शीप, पतिभा, जोश, जाँगर व ई छ्यलावन उकथं हे थ्व ख्यलय् च्वंपिन्सं संगठित ढंगं स्यल्लागु कुतः याना वनेत तल्लिन जुइमाः । थुलि जुसा हे जक कवि गिरिजायात झीसं श्रद्धाञ्जवली द्यछानागु सार दइ, नत्र मखु ।

  

𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐫𑑂 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐰 𑐰𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐵𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑐣𑐶𑐟𑐶𑐂 𑐰𑐬𑑂𑐐 𑐧𑑂𑐰𑐖𑑂𑐫𑐵𑐣𑐵

𑐠𑑁𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑑅 𑐣𑐶𑐳𑑅𑐟𑑂𑐫𑐵 𑐟𑐶 𑐡𑑃 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐠𑑂𑐰 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐎 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐐𑐸 𑐰 𑐔𑑂𑐰𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐏𑐣𑐵𑑅 𑐮𑑂𑐰𑐰𑑄 𑐡𑐵𑐴𑐵𑑅 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶𑑄’ 𑐎𑐾𑐣𑑂𑐡𑑂𑐬𑐶𑐎𑐺𑐟 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐎𑐸𑐟𑐮𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐣𑐶𑐐𑑅 𑐰 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐩𑑄𑐡𑐮𑐫𑐵𑐟 𑐕𑐮 𑐰 𑐴𑐟𑐵𑐮𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋 𑐀𑐣𑑄𑐮𑐶 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐁𑐡𑐶𑐧𑐵𑐳𑐶, 𑐖𑐣𑐖𑐵𑐟𑐶 𑐰 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐸𑐩𑐶, 𑐠𑐵𑐫𑑂𑐧𑐵𑐫𑑂 𑐰 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐳 𑐨𑐸𑐩𑐶 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋

𑐧𑐶𑐲𑑂𑐞𑐸 𑐔𑐶𑐟𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬

𑐣𑐾𑐥𑐵𑑅 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐨𑐵𑐫𑑂, 𑐟𑐖𑐶𑐮𑐖𑐶, 𑐳𑐶𑐥, 𑐳𑑄𑐳𑑂𑐎𑐵𑐬, 𑐥𑐬𑐩𑑂𑐥𑐬𑐵 𑐰 𑐢𑐬𑑂𑐩 𑐡𑐸𑐥𑐶𑑄 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐁𑐡𑐶𑐰𑐵𑐳𑐷, 𑐖𑐣𑐖𑐵𑐟𑐶 𑐰 𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐵 𑐩𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐏𑑅 𑑋 𑐠𑐸𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐡𑐾𑐫𑑂𑐫𑐵 𑐠𑑅𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐹𑐩𑐶𑐂 𑐰 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐵𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐴𑐶𑐔𑑅𑐟𑐶𑑄 𑐠𑑅𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐮𑐴𑐣𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐎𑐸𑐟𑑅 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋

𑐳𑑂𑐰𑐣𑐶𑐐𑑅 𑐰 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮 𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐹𑐩𑐶 𑐏𑑅 𑑋 𑐠𑐣 𑐡𑑂𑐰𑐮𑑄𑐡𑑂𑐰𑑅 𑐡𑑃 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐠𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋 𑐰𑐫𑐵 𑐴𑐾 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵𑐫𑑂 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐶𑐥 𑐰 𑐟𑐖𑐶𑐮𑐖𑐶𑐫𑐵 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐔𑐶𑐟𑑂𑐬𑐎𑐮𑐵, 𑐧𑐵𑐳𑑂𑐟𑐸𑐎𑐮𑐵, 𑐩𑐹𑐬𑑂𑐟𑐶𑐎𑐮𑐵 𑐰 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐳𑐶𑐮𑑂𑐥𑐎𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐮𑐴𑐣𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐮 𑑋 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐳𑐎𑐵𑐬 𑐰 𑐥𑐬𑑄𑐥𑐬𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐮 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑐳𑐸 𑐀𑑅𑐥𑐸𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐫𑐵𑐄𑑃𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋 𑐠𑑁𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑑅 𑐗𑐶𑑄𑐕𑐳𑑅 𑐡𑑃 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐠𑑂𑐰𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐮 (𑐥𑐬𑐶𑐩𑐵𑐬𑑂𑐖𑐣 𑐫𑐵𑐟) 𑐀𑐮𑐫𑑂 𑐳𑐵𑐴𑐶𑐟𑑂𑐫 𑐰 𑐔𑑂𑐰𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐠𑑁𑑄 𑐠𑐥𑐶𑑄 𑐳𑑄𑐥𑐡𑐵 𑐰𑐶𑐱𑑂𑐰𑐳𑑄𑐥𑐡𑐵𑐫𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐢𑐮𑐎𑐫𑑂 𑐖𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸 𑑋 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐐𑐸𑐮𑐶𑐏𑐫𑑂 𑐩𑐴𑐶𑐟𑐵𑑅𑐟𑐳𑐾𑑄 𑐡𑐸𑐡𑐵𑐫𑐵𑑅 𑐧𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐺𑐟𑐶𑑄 𑐳𑑂𑐫𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐴𑑄𑐟𑐵𑑅 𑐖𑐹𑐳𑐵𑑄 𑐠𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐳𑐵𑐴𑐶𑐟𑑂𑐫 𑐰 𑐔𑑂𑐰𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐩𑐹𑐩𑐹𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐐𑑂𑐬𑐴𑐵𑐮𑐫𑑂 𑐰 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐣𑐾𑐫𑐵 𑐳𑐦𑐹 𑐢𑐸𑐎𑐹 𑐩𑐸𑐣𑐵𑐢𑐸𑐎𑐹 (𑐳𑑄𑐐𑑂𑐬𑐴𑐵𑐮𑐫𑑂) 𑐧𑐴𑐵𑑅 𑐧𑐴𑐷 𑐰 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐕𑐾𑑃 𑐢𑐸𑐎𑐸𑐟𑐶𑐂 𑐡𑑂𑐰𑐮𑑄𑐡𑑂𑐰𑑅𑐫𑐵 𑐮𑑂𑐫𑐵𑐏𑐫𑑂 𑐡𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐡𑐣𑐶 𑑋 𑐀𑐮𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐣𑐶𑐐𑐮𑐫𑑂 𑐖𑐎 𑐩𑐣𑐸𑐏𑑄 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐣𑑂𑐴𑐫𑑂𑐐𑐹 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐰𑐶𑐱𑑂𑐰𑐳𑑄𑐥𑐡𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐠𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐮𑑋 𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐴𑐾 𑐴𑐸𑐣𑐶𑑄 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐣𑐾𑐥𑐵𑑅𑐫𑐵 𑐣𑐵𑑄 𑐔𑑂𑐰𑐣 𑑋

𑐠𑑁𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑑅 𑐣𑐶𑐳𑑅𑐟𑑂𑐫𑐵 𑐟𑐶 𑐡𑑃 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐠𑑂𑐰 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐎 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐐𑐸 𑐰 𑐔𑑂𑐰𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐏𑐣𑐵𑑅 𑐮𑑂𑐰𑐰𑑄 𑐡𑐵𑐴𑐵𑑅 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶𑑄’ 𑐎𑐾𑐣𑑂𑐡𑑂𑐬𑐶𑐎𑐺𑐟 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐎𑐸𑐟𑐮𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐣𑐶𑐐𑑅 𑐰 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐩𑑄𑐡𑐮𑐫𑐵𑐟 𑐕𑐮 𑐰 𑐴𑐟𑐵𑐮𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋 𑐀𑐣𑑄𑐮𑐶 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐁𑐡𑐶𑐧𑐵𑐳𑐶, 𑐖𑐣𑐖𑐵𑐟𑐶 𑐰 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐸𑐩𑐶, 𑐠𑐵𑐫𑑂𑐧𑐵𑐫𑑂 𑐰 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐳 𑐨𑐸𑐩𑐶 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋

𑐠𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫’ 𑐠𑐵𑐟𑑄 𑐟𑐫𑐾𑐟 𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅𑐟 𑐰 𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄 𑐁𑐡𑐶𑐰𑐵𑐳𑐶 𑐖𑐣𑐖𑐵𑐟𑐶𑐟𑐫𑑂𑐟 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄 𑐮𑑂𑐫𑐵𑐏𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸, 𑐎𑐳𑐵 𑐧𑐶𑐂𑐐𑐸 𑐰 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐸𑐩𑐶 𑐰 𑐡𑐾𑐳𑑄 𑐥𑐶𑐟𑐶𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐀𑐫𑑂𑐣𑑄 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐩𑐹𑐎𑐠𑑄 𑐮𑐶𑐥𑐵𑐠𑑂𑐫𑑄𑐎 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅 𑐮𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐣𑐶𑐟𑐵 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐕𑐟𑐵, 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵 𑐎𑑂𑐰𑐵𑐟𑐸𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐩𑐾𑐟𑐵, 𑐡𑐎𑑂𑐰 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐟𑐫𑐵𑑅 𑐎𑑂𑐰𑐟𑑂𑐫𑐮𑐵 𑐟𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐧𑐸𑐮𑐸𑐴𑐸𑑄 𑐂𑐩𑐶𑐐𑐸 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐶𑐂𑐎𑐵 𑐴𑐸𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵 𑐠𑐵𑐟𑑄 𑐟𑐫𑐾𑐐𑐸 𑑋

𑐔𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐠𑐣𑐵𑐐𑐸 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫’𑐫𑐵 𑐩𑑄𑐟𑐸𑐣𑐵 𑐥𑐹𑐰𑑄𑐎𑐾𑐟 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐥𑐮𑐵𑑅, 𑐎𑐠𑑄 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄, 𑐡𑐾𑐫𑑂𑐘𑑂𑐫𑑄𑐎 𑐁𑐡𑐶𑐧𑐵𑐳𑐶𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐀𑐡𑐶𑐨𑐸𑐩𑐶 𑐰 𑐠𑐵𑐫𑑂𑐧𑐵𑐫𑑂 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋 𑐳𑑂𑐰𑑄𑐐𑐹𑐐𑐸, 𑐡𑐾𑐫𑑂𑐘𑑂𑐫𑑄𑐎 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫’𑐫𑐵𑐟 𑐫𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐳𑐶𑐟𑐶𑐎𑑄 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐂𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐀𑐣 𑐠𑐵𑐟𑑄𑐔𑑂𑐰𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐥𑑂𑐫𑑄𑐐𑐹𑐐𑐸, 𑐡𑐾𑐫𑑂𑐘𑑂𑐫𑑄𑐎𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐫𑐵𑑅 𑐀𑐣 𑐟𑐫𑐾𑐴𑑅𑐥𑐶𑑄 𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐮𑑂𑐴𑐵𑑅𑐟𑐶𑐂 𑐟𑐫𑐵𑐧𑐶𑐂𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐀𑐮𑐫𑑂 𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐟𑑂𑐰𑑅𑐟𑐵𑑅 𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄𑐟 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐴𑐵𑑄𑐰𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐮𑑃𑐥𑐸 𑐥𑑂𑐰𑐵𑑅𑐟𑐶𑐣𑐵 𑐧𑐶𑐮 𑑋    

𑐣𑐶𑐐𑐹𑐐𑐸 𑐥𑐮𑐵𑑅, 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄 𑐏𑐳 𑐧𑐩𑑂𑐬𑑂𑐴𑐹 𑐰 𑐨𑐵𑐂 𑐨𑐵𑐂𑐡𑐵𑐬𑐟𑐫𑑂𑐟 𑐟𑑂𑐰𑑅𑐟𑐵𑑅 𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄 𑐳𑐎𑐮 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵𑐟 𑐍𑐥𑐔𑐵𑐬𑐶𑐎 𑐳𑐶𑐎𑑂𑐲𑐵𑑄 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐐𑐮𑑄 𑐟𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐏𑐳 𑐧𑐩𑑂𑐬𑑂𑐴𑐸 𑐰 𑐨𑐵𑐂 𑐨𑐵𑐬𑐡𑐵𑐬𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐮𑐵𑐐𑐶 𑐖𑐎 𑐐𑐸𑐬𑐸 𑐎𑐸𑐮𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋 𑐣𑐶𑐐𑐹𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵, 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐶𑐥 𑐰 𑐮𑑂𑐴𑐵𑑅 𑐔𑐸𑐮𑐵𑑅 𑐫𑐵𑑃𑐄𑐎 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐫𑐾 𑐦𑐂𑐐𑐸 𑐮𑐎𑐳 𑐩𑐡𑐫𑐾𑐎𑐵 𑐧𑐶𑐮 𑑋 𑐳𑑂𑐰𑑄𑐐𑐹𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵, 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣𑐫𑑂 ‘𑐏𑐳 𑐨𑐵𑐳𑐵’ 𑐟𑑂𑐰𑑅𑐟𑐵𑑅 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐠𑑅𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐩𑐵𑑄𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐕𑐫𑐮𑐾 𑐩𑐡𑐫𑐾𑐎𑐵 𑐧𑐶𑐮 𑑋 𑐥𑑂𑐫𑑄𑐐𑐹𑐐𑐸 ‘𑐎𑐾𑐣𑑂𑐡𑑂𑐬𑐶𑐎𑐺𑐟 𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐎𑑂𑐰𑐔𑐶𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋    

𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅, 𑐍𑐥𑐔𑐵𑐬𑐶𑐎 𑐳𑐶𑐎𑑂𑐲𑐵 𑐎𑐵𑐫𑐾 𑐩𑐏𑐣𑐵𑑅 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑐩𑐳𑑅 𑐩𑐳𑑂𑐫𑐹 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐐𑐸𑐬𑐸𑐎𑐸𑐮𑐫𑐵 𑐳𑐶𑐎𑑂𑐲𑐵 𑐎𑐵𑐫𑐾 𑐏𑑄𑐥𑐶𑑄 𑐕𑐸𑑄𑐕𑐸𑑄 𑐏𑐳 𑐧𑐩𑑂𑐬𑑂𑐴𑐹 𑐰 𑐂𑐩𑐶𑐐𑐸 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐧𑑂𑐰𑐟𑐶 𑐡𑐸𑐥𑐶𑐣𑐶 𑐳𑑄𑐟𑐵𑐣𑐟 𑐖𑐎 𑐳𑑅𑐳𑑂𑐫𑐹 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 𑐔𑑄𑐟𑐵𑑅𑐮𑐵𑑅𑐳𑐵𑑄 𑐀𑐥𑐵𑐮𑑄 𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫 𑐟𑐎𑑄 𑐩𑐳𑑅 𑐩𑐳𑑂𑐫𑐹 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐰 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣𑐵𑑅 𑐔𑑂𑐰𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐩𑐦𑐂𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐮 𑑋    

𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐶𑐥 𑐰 𑐮𑑂𑐴𑐵𑑅 𑐔𑐸𑐮𑐵𑑅 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐫𑐾 𑐩𑐦𑐂𑐐𑐸 𑐮𑐎𑐳 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣𑐵𑑅 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑐔𑐷𑐩𑐶 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐴𑐵𑑅𑐟𑐫𑑂 𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐩𑐏𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵𑑅 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐎𑑂𑐰𑐟𑑂𑐫𑐮𑐵 𑐔𑑂𑐰𑑄𑐥𑐶𑑄 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐟 𑐴𑐾 𑐖𑐎 𑐟𑑅𑐩𑐶 𑐖𑐸𑐂𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐰 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣𑐵𑑅 𑐔𑑂𑐰𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐩𑐦𑐂𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐮 𑑋

𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐩𑐵𑑄𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐕𑐫𑐮𑐾 𑐩𑐡𑐫𑐵𑑅 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐶𑐂𑐎𑐵 𑐟𑑄𑐎𑐾 𑐩𑐵𑑅𑐐𑐸, 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐫 𑐰 𑐳𑐸𑐔𑑄𑐫𑐵𑐟 𑐠𑐸𑐂𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐴𑐎 𑐎𑐵𑐫𑐾 𑐩𑐏𑐣𑐵𑑅 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑐡𑑂𑐫𑐵𑐥𑑄 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐾𑐩𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐮𑐎𑐳 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐠𑑂𑐰 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐫𑐵 𑐎𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐳𑐎𑐮 𑐖𑐣𑐟𑐵 𑑑𑑘𑑒 𑐡𑑃 𑐟𑐎 𑐎𑑂𑐰𑐟𑑂𑐫𑐫𑐾𑐎𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐾𑐩𑐵𑐮 𑑋 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑑅 𑐰 𑐡𑐾𑐳𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐣𑐾 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’𑐫𑐵 𑐎𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐣𑐾 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐫𑐵 𑐎𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐔𑑂𑐫𑐵𑐣𑐵𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐣 𑐰𑐶𑐡𑑂𑐬𑑀𑐴𑐫𑐵 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐮𑐎𑐳𑐫𑑂 𑐡𑐾𑐳𑑄𑐥𑐶𑐣𑐾 𑐰𑐣𑐵𑑅 𑐳𑐶𑐎𑑂𑐲𑐵 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐟𑐵𑑅𑐮𑐵𑑅𑐥𑐶𑑄 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫 𑐣𑑄 𑐀𑐥𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐰𑐫𑐾𑐰 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐰𑐵𑑅𑐔𑐵𑑅 𑐠𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐎𑐸𑐟𑑅 𑐰 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐏𑑃 𑐣𑑄 𑐟𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐰𑐣𑐵𑑅 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐫𑑄𑐎 𑐡𑐾𑐳𑐫𑑂 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑑅 𑐴𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐟 𑑋

𑐕𑐸𑑄 𑐃 𑐮𑐶𑐥𑐵 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑑄’ 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶 𑐩𑐸𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐀𑐣𑐸𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶𑐫𑐵 𑐐𑑂𑐰𑐴𑐵𑐮𑐶 𑐎𑐫𑐵𑑅 ‘𑐄𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’𑐫𑐵𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑐𑑘𑑐 (𑑐𑑑𑑗 𑐳𑐵𑐮𑑄) 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬 𑐰 𑐀𑐣𑐸𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐡𑐮𑐵𑐮 𑐣𑑀𑐎𑐬𑐳𑐵𑐴 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’ 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋 𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐣𑑄 𑐢𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵𑐟 𑑋

𑐡𑐾𑐫𑑂𑐫𑐵 𑐮𑐵𑐫𑑂𑐎𑐹 𑐳𑑂𑐰𑐣𑐶𑐐𑐮𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐬𑐵𑐖𑐣𑐷𑐟𑐶𑐎 𑐡𑐮 ‘𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮 𑐥𑑂𑐬𑐖𑐵 𑐥𑐬𑐶𑐲𑐡𑑂’, ‘𑐎𑐵𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐳’ 𑐰 ‘𑐎𑐩𑑂𑐫𑐸𑐣𑐶𑐳𑑂𑐟 𑐥𑐵𑐬𑑂𑐟𑐶’ 𑐟 𑐥𑐮𑐶𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐫𑑂 𑐬𑐵𑐖𑐣𑐷𑐟𑐶𑐎 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐾𑐟 ‘𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅’ 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐴𑐵𑑅 𑐰 𑐟𑐶𑐧𑑅 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋 𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐫𑐵 𑐧𑐶𑐬𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐧𑐶𑐡𑑂𑐬𑑀𑐴 𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐟𑑂𑐫𑑄𑐐𑐸 𑐡𑑂𑐰𑐥𑐣𑐫𑑂 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄  ‘𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅𑐟𑐳𑐾𑑄 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐐𑐸 𑐧𑐮𑐶𑐡𑐵𑐣 𑐟𑐎𑑄 𑐧𑐶𑐮 𑑋  𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐴𑐾 𑐗𑑂𑐰𑐮𑐫𑑂 𑐁𑐡𑐶𑐧𑐵𑐳𑐶 𑐖𑐣𑐖𑐵𑐟𑐶 𑐰 𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐵𑐫𑐥𑐶𑑄 𑐣𑑄 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣𑐫𑑂 𑐎𑐸𑐴𑐵𑑄𑐰𑐮 𑑋 𑐐𑐸𑐮𑐶𑐳𑐶𑐣 𑐧𑐮𑐶𑐡𑐵𑐣 𑐣𑑄 𑐧𑐶𑐮 𑑋 𑐀𑐫𑑂𑐣𑑄 𑐕𑐸𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐟 𑐧𑐩𑑂𑐬𑑂𑐴𑐹 𑐖𑐹𑐐𑐸𑐴𑐾 𑐴𑐸𑐣𑐶𑑄 𑐖𑐎 𑐳𑐷 𑐩𑑂𑐰𑐵𑑅𑐮 𑑋 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐮𑐶𑐥𑐵, 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐡𑐸𑐣𑐾𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐰 𑐴𑐮𑐶𑑄𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑐣𑐶𑐟𑐶𑐂 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐐𑐸 𑐮𑐳𑐎𑐳𑐫𑐵 𑐴𑐸𑐣𑐶𑑄 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐨𑐵𑐬𑐟 𑐳𑐬𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐡𑐰𑐵𑐰𑐫𑐵 𑐴𑐸𑐣𑐶𑑄 𑐡𑐾𑐳𑐫𑑂 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐡𑐶𑐎𑐾 𑐩𑐵𑐮 𑑋 𑐀𑐮𑐫𑑂 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟 𑐰 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐮𑑃𑐥𑐸 𑐔𑐵𑐮 𑑋 𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐮𑐰𑑅 𑐎𑐫𑐵𑑅 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐏𑐳 𑐧𑐩𑑂𑐬𑑂𑐴𑐹𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐥𑐸𑐔𑐮𑑄 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸𑐮𑐶𑐂 𑐟𑐵𑑅𑐮𑐵𑐎𑐮 𑑋    

𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅 𑐎𑐠𑑄 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑐𑑗𑑐 (𑑐𑑗 𑐳𑐵𑐮) 𑐫𑐵 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑐮𑑄 ‘𑐬𑐵𑐣𑐵𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵’ 𑐎𑑂𑐰𑑅𑐡𑐮 𑑋 𑐰𑐫𑐵 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬 𑐰 𑐄𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐣𑑀𑐎𑐬𑐳𑐵𑐴𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋    

𑐕𑐸𑑄 𑐃 𑐮𑐶𑐥𑐵 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑑄’ 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶 𑐩𑐸𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐀𑐣𑐸𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶𑐫𑐵 𑐐𑑂𑐰𑐴𑐵𑐮𑐶 𑐎𑐫𑐵𑑅 ‘𑐄𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’𑐫𑐵𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐎𑐵𑐮 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑐𑑘𑑐 (𑑐𑑑𑑗 𑐳𑐵𑐮𑑄) 𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬 𑐰 𑐀𑐣𑐸𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐡𑐮𑐵𑐮 𑐣𑑀𑐎𑐬𑐳𑐵𑐴 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’ 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋 𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐣𑑄 𑐢𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵𑐟 𑑋

𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶𑑄 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄 𑐥𑐸𑐮𑐵𑑄𑐐𑐸 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫’ 𑐫𑐵 𑐩𑐹𑐟𑐵𑐟𑐸𑐣𑐫𑐵𑐟 𑐎𑐫𑑂𑐔𑑂𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣𑐫𑐵𑐟 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐧𑐮𑐾𑑄 𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐎𑐖𑐫𑑂 𑐟𑐫𑐵𑐟𑐫𑐾 𑐦𑐫𑐾𑐎𑐾𑐟 𑐁𑐡𑐶𑐧𑐵𑐳𑐶 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐟𑐶 𑐰 𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐁𑐡𑐶𑐨𑐸𑐩𑐶 𑐰 𑐠𑐵𑐫𑑂𑐧𑐵𑐫𑑂𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐏𑐳 𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐧𑐵𑐴𑐸𑐮𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐧𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐨𑐸𑐟𑑂𑐰 𑐦𑐸𑐎𑑄 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐂 𑐎𑐠𑑄 𑐣𑑂𑐴𑐫𑑂𑐘𑑂𑐫𑐵𑐐𑐹 (𑑗𑑕 𑐐𑐹) 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣𑐶𑐎 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐳𑐶 𑐎𑐶𑐂𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐥𑑂𑐬𑐳𑐵𑐳𑐣𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐫𑐵𑐟 𑑋

𑐖𑐣𑐟𑐵𑑄 𑐣𑑂𑐴𑐸𑐐𑐸 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑑅 𑐴𑐫𑐾𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐑𑐬𑑂𑐳𑐫𑐵𑐟 𑐡𑐸𑐣𑐾𑑄𑐡𑐸𑐣𑐾𑑄 𑐩𑐡𑐶𑐎 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐵𑑄𑐔𑑂𑐰𑐣 𑑋 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑑𑑑𑑐 𑐡𑑃𑐫𑑂 (𑑒𑑐𑑔𑑖÷𑑔𑑗 𑐳𑐵𑐮𑑄) 𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐐𑐸 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐣𑐾𑐟𑐺𑐟𑑂𑐰 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐣𑑄 ‘𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’ 𑐴𑐾 𑐟𑐵𑑅𑐮𑐵𑐟 𑑋 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 ‘𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐣𑐵𑐥 𑐳𑑄𑐗𑑁𑐟𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐎𑑂𑐰𑑅𑐠𑐮 𑑋

𑐠𑑂𑐰 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’𑐫𑐵 𑐧𑐶𑐬𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐖𑐣𑐟𑐵𑑄 𑐩𑐡𑐶𑐎 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐳𑑄𑐑𑐬𑑂𑐲 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣 𑑋 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑑𑑐𑑐 (𑑒𑑐𑑓𑑖÷𑑓𑑗 𑐳𑐵𑐮𑑄) ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐧𑐵𑐢𑑂𑐫 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 ‘𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐧𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵’ 𑐫𑐵𑐟 𑐨𑐶𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐮𑐵𑐎𑐶 𑐧𑐴𑐸𑐡𑐮𑐫𑐵 𑐧𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐴𑐫𑐾𑐐𑐸’ 𑐢𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐏𑑃𑐫𑑂 ‘𑐖𑐣𑐩𑐟’ 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐧𑐵𑐢𑑂𑐫 𑐖𑐸𑐮 𑑋 𑐠𑐸𑐐𑐸 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣𑑄 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐐𑐸 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑑅 𑐴𑐫𑐾 𑐩𑐦𑐸𑐳𑐵𑑄 ‘𑐣𑐶𑐬𑑄𑐎𑐸𑐳 𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐧𑑂𑐫𑐧𑐳𑑂𑐠𑐵’ 𑐫𑐵𑐟 ‘𑐨𑐶𑑄𑐎𑐾𑐩𑐵𑑅𑐐𑐸’ 𑐏𑑃 𑐴𑐫𑐾𑐩𑐵𑐮 𑑋 𑐣𑐾𑐰𑐵: 𑐀𑐣𑐮𑐵𑐂𑐣 𑐣𑑂𑐫𑐸𑐖 

𑐖𑐣𑐟𑐵𑑄 𑐣𑑂𑐴𑐸𑐐𑐸 𑐴𑑂𑐫𑐹𑐥𑐵𑑅 𑐴𑐫𑐾𑐟 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐑𑐬𑑂𑐳𑐫𑐵𑐟 𑐡𑐸𑐣𑐾𑑄𑐡𑐸𑐣𑐾𑑄 𑐩𑐡𑐶𑐎 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐵𑑄𑐔𑑂𑐰𑐣 𑑋 𑐣𑐾.𑐳𑑄. 𑑑𑑑𑑑𑑐 𑐡𑑃𑐫𑑂 (𑑒𑑐𑑔𑑖÷𑑔𑑗 𑐳𑐵𑐮𑑄) 𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐟𑑅𑐖𑐶𑐐𑐸 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐣 𑑋 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐣𑐾𑐟𑐺𑐟𑑂𑐰 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐣𑑄 ‘𑐏𑐳 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐰𑐬𑑂𑐐𑐫𑐵 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶’ 𑐴𑐾 𑐟𑐵𑑅𑐮𑐵𑐟 𑑋 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 ‘𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐣𑐵𑐥 𑐳𑑄𑐗𑑁𑐟𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐁𑐣𑑂𑐡𑑀𑐮𑐣 𑐎𑑂𑐰𑑅𑐠𑐮 𑑋

𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅 𑐎𑐠𑑄 𑐀𑐣𑐸𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐳𑐎𑑂𑐟𑐶 𑐰 𑐥𑑄𑐔𑐵𑐫𑐟𑐶 𑐧𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵’ 𑐎𑑂𑐰𑑅𑐡𑐮 𑐠𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 ‘𑐏𑐳 𑐳𑐵𑐩𑑄𑐟𑐶 𑐬𑐵𑐖𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬 𑐰 𑐏𑐳 𑐄𑐡𑐵𑐬𑐰𑐵𑐡𑐶 𑐣𑑀𑐎𑐬𑐳𑐵𑐴𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬’ 𑐴𑐾 𑐰𑐮 𑑋 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵 𑐳𑐩𑐶𑐎𑐬𑐣𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵𑐫𑑂 𑐎𑐵𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐳 𑐰 𑐎𑐩𑑂𑐫𑐸𑐣𑐶𑐳𑑂𑐟𑑄 𑐢𑐵𑑅𑐥𑐶𑑄 𑐳𑐎𑐳𑐶𑐐𑐸 𑐧𑑂𑐰𑐟𑐶 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋 𑐀𑐫𑑂𑐣𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐟𑑂𑐟𑐵𑑄 𑐖𑐣𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐁𑐬𑑂𑐠𑐶𑐎, 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐖𑐶𑐎 𑐰 𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐳𑐩𑐳𑑂𑐫𑐵 𑐖𑑂𑐫𑑄𑐎𑐾 𑐩𑐦𑐂𑐐𑐸 𑐖𑐎 𑐩𑐏𑐸 𑐡𑐾𑐫𑑂 𑐰 𑐖𑐣𑐳𑐩𑐸𑐡𑐵𑐫 𑐧𑑂𑐰𑐮𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐩𑐹 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵 𑐟𑐎𑑄 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐶𑐂𑐎𑐾 𑐩𑐦𑐸𑐟 𑑋

कम्युनिष्ट नेता शम्भुराम श्रेष्ठया लुमंती प्रेमबहादुर कसा

मदुम्ह प्रेम बहादुर कंसाकारजुं थःगु जीवनया अधिकांस ई नेपालभाषा व संस्कृति ख्यः चककेगुलि फ्यानदीगुलिं वयकःयात उकथं हे मनूतय्सं अपो म्हस्यू । तर वयकः भाषा, संस्कृतिया ख्यलय् जक मखु राजनीति ख्यलय् नं नेपाःया इतिहासय् उलि हे च्वन्ह्यागु स्थान दुम्ह व्यक्तित्व खः धैगु खँ वयकःलिसें प्रजातन्त्र पार्टी नीस्वना ज्या याना दीम्ह नेपाली कम्युनिष्ट लीगया महासचिव भाजु शम्भुराम श्रेष्ठजुं वंगु २८ सेप्टेम्बर कुन्हु थन नाचघरय् जूगु बिचाः मुंज्याय् न्यंकादिल । मदुम्ह प्रेमबहादुरया राजनीतिक विचाः थुइकेगु लिसें वयकः प्रतिया थौंया झीगु दायित्व ध्वाथुइकेगु नितिं नं उगु न्वचु तच्वकं ज्यायख्यले दइ धैगु तायेका बाल गोपाल श्रेष्ठं इनाप वा पौया दँ ९ ल्या ः ४० ने।सं। ११११ कउलाथ्व २ थुगु च्वसु कथं न्ह्यब्वयादीगु ख ।   

– डा. बालगोपाल श्रेष्ठ

प्रेम बहादुरजिया सम्वन्धय् थन छुं न्हापाया खँ धया बी माल धका मल्लजुं धयादिल । तर जितः गज्यागु लगे जुयाच्वन धाःसा जि छुं खँ ल्हायेगु रु उब्लेस्यां खँ ल्हायेगुसा आःया हिसाबं ज्यालगे हे मजुइ धुंकलं । व कना नं छुं महत्व मदु । अथे जूसां पुलांगु सम्झनाया रुपय् जि नापं जुगू राजनैतिकसम्बन्धय् व विषयय् छिकपिन्त छुं धाये । नापं झीगु भाषा साहित्य सम्वन्धय् वयकलं याना दीगु गूगु ज्या खः उकियात न्होने यंके माःगु दु थ्व सम्वन्धय् नं जि भतिचा छिकपिन्त अनुरोध याये ।

–प्रेमबहादुरजि जि स्वया नं निदँ स्वदँ थकाली । दरवार स्कूलय्। ब्वनाबले नं जि स्वयां छगू निगु क्लास वयकः न्ह्यःने हे लाना च्वंच्वंगु । तर अथे जूसां १९९४, १९९५ सालं निसें जिपि निम्हं पासा । प्रेम बहादुरजि दरवार स्कूलय् नं शुरुनिसें झीगु नेपाली भाषाया अध्ययन नापनापं हे रानीपुखु ल्यूने च्वगुं मस्जिदय् वयकःया बाःया पासापिं दुगुलिं फारसी भाय नं ब्वकेत तयातःगु । छखेपत्ति वयकलं फारसी भाषा व्बनादिल । थुखेपत्ति दरवार स्कूलय् अंग्रजी भाषा नं व्बनादिगु । क्लासय् निगू स्वंगू भाय् जिं स्वयां वयकः ःसां उमेरं क्वय् लाःसा जिपिं निम्हं खुब मिलेजूपि पासापिं । वयकः छम्हं तच्वकं जेहेन्दारम्हं विद्यार्थी जूगुलि स्कलरशीप बिया वयकःयात पटनाय् व्यंकेत छ्वाविल । खासयाना न्हापाया जिमिगु गुगु सम्बन्ध जकं । तर १९९७ सालय् जब प्रज्ञा परिषद् आन्दोलन राणातयसं दबेयात प्यम्हं शहीद जुल, शहीद जुगूया छुं दिन लिपा प्रेम बहादुरजि नं थन झाल । जिमिगु हाकंनं नाप लायगु ज्या शुरु जुल । तर पटनाय।् च्वंबले हे वयकलं एम।एन राययागु राडिकल डेमोक्राटिक पार्टीइ कायकर्ता जुया ज्या याःगु जुयाच्वना । एम।एन राय भारतया दक्कले पुलापिं राजनैतिक आन्दोलनया छम्हं नेता खः । लिपा वयकः विस्यूं वना अमेरिकाय् नं च्वंवन । अमेरिकाय् थ्यंबले वयकः कम्यूनिष्ट जू वन । कम्यूनिष्ट पार्टी ला अन द हे मदुनि कम्युनिष्टय्पाखें धकाः अमेरिका सिधा माएके छ्वःगु जुयाच्वन । तर लिपा वया छु छु खँय् मतभेद जुया वयकः इन्डिया वल । इन्डिया वये धुंकाः वयकलं राडिकल डेमोक्रटिक पार्टी धाःगु खोले याःगु जुयाच्वन । प्रेमबहादुरजु पटना ब्वंवले व हे राडिकल डेमोक्राटिं धाःगु पार्टीया कार्यकर्तातय नामं म्हसीगु,चिनाजानी जुइगु ज्या शुरु जुल । वयकः नं उके हे लगे जुल । एम। एन। रायया गुगु राडिकल पार्टी खः व पार्टीया नं वास्तवय् खास ला कम्युनिष्ट हे विचार खः । तर अयसां राडिकल डेमोक्राटिक पार्टी खः व पार्टीया नं वास्तवय् खास ला कम्युनिष्ट हे विचार खः । तर अयसां राडिकल डेमोक्राटिक पार्टी धया हिन्दुस्तानंीं जनताया निंतिं जनतन्त्र हयेगु विचाः यानाः व पार्टी खडा जूगु खः । व विचार जूबले प्रेमवहादुरजुयात जिपिं स्वया न्हापा हे भचाभचा राजनीतिक विचार ला वल । तर राजनीतिइ दयेमाःगु खः, हा हा लय् वयकलं लगे जूगु जुयाच्वन । थन १९९७ सालय् प्यम्ह शहीद जुइ धुंकाः जब जिपिं नापलाना, नापलाये धुने साथ हे जिपिं निंम्हासयां पहिले शुरु याना । प्रजा परिषदया आन्दोलनयात हानं झीसं शुरु याना बिस्तार याना न्हयोने यंकेमाः धैगु खँ जिमि निम्हस्यां बिचे सहलह जुल ।

–व हे टायमय् सूर्यबहादुर भारद्वारज नापं नं जिमिगु संम्पर्क जू वन । भारद्वाजं याना पुष्पलाल यातं नं थ्व हे ग्रुपय तये हलं । शुरु जिपि थ्यहे याना प्रेम दाई, सूर्यबहादुर भारद्वाज,पुष्पलाल व जि । जिपि प्यम्हं च्वना आः झीसं ज्या याना यंकेमाल धकाः शुरु याना । छु याना यंकेगु धायेबले विचारया हैसियत स्वःया जिपि प्यम्हंस्यां थःपिन्त कम्यूनिष्ट धायेगु । तर वास्तवय् उब्लेया जिमिगु खास स्थिति स्वःया शायद छिकपिन्त गथे गथे लगे जुइ कम्यूनिज्म धैगु छु थ्व नं जिमिसं मस्यूनि, माक्संवाद धैगु नं स्यूगु मखुनि । जिपिं मध्ये सुनानं हे मस्यू । थ्व स्थिति नं छगू भावनाया रुपय् जक जिमिसं थःत कम्युनिष्ट खःधैगु कया च्वनागु अथे जूगुलिं ज्या गथे याना यंकेगु धैगु कयाच्वना, तर प्रजा परिषदया नांला मतया प्रजा परिषदया आन्दोलनया कन्टिन्यूउशन खः, विस्तारित रुप खः धैगु तरिका वना । तर पार्टी या नां “प्रजातन्त्र पार्टी”तया ।

–थ्व पार्टीया गुगु नां तयागु खः थुकि हे नं क्यनि उब्ले जिमिसं थःत कम्युनिष्ट धायेगु गुगु भावना खः थ्व भावना नापं मिले मजू । छगू ला ‘प्रजातन्त्र’ धकाः धायेगुलिं प्रजा कम्युनिष्ट नापं बिलकुल मिले मजूगु खः । नागरिकयात जुजु दुगु मुलुकय् जक प्रजा धाइ । प्रजातन्त्र धायेबले जुजुयात नं मानेयाःगु जुल । तर व कम्युनिष्टतयसं ला जुजु माने याइ मखु । भारतीय जनताया अंग्रेज साम्राज्यया बिरुद्धया संघर्षयात मद्दत बीमांः धैगु छगू भावनाया रुपय् जक व पार्टी दयेका । तर व दयेका अध्यक्ष नं प्रेमबहादुरजी हे जुया दिल । जिंपि प्यम्ह दु अयसां जिपिं प्यम्ह मध्ये दकले स्यूम्ह अपो थुम्ह नं प्रेमबहादुर खः ।

प्रेमबहादुरजु याके संगठन यायेगु सा¥है हे तःधंगु गुण दु । वय्कः अप्पो हालिम्ह नं मखु । सुरु सुरु संगठन यायेगु वयकःया तःधंगु हे गुण दु । अथे जूगुलि जिंपि प्यम्हेस्यां छगू दयेका गुगु केन्द«ीय समिति न्हयम्ह पासापिं च्वना । उकि मुख्यम्ह अध्यक्ष प्रेमबहादुरजी हे जुल । थनं सूर्य सुर्यबहादुर भारद्वाज पुष्पलाल, जिंः अथे हे कामाक्षादेवी वयकः न आः मदये धुंकल राजाराम कर्माचार्य, भैरव गोपाल धैम्ह मलयाम् वैद्य न्हयम्ह च्वना छगू कमिति दयेका सङ्गठन दुने थुलि बढे याना यंका–थन उपत्यकाय् ला यक्व हे वढे जू वन पिने नं प्यांहावन वीरगंज,विराटनगर पति नं बढे याना यंका । थ्व उब्लेया स्थिति स्वयेवले २००४ सालय् राजनैतिक अधिकारया निंतिं थन गुगु आन्दोलन यानाबले तक्क ला १९९८ सालय् जिमिसं शुरु यानागु ६ वर्ष बिते जुई धुंकूगु दु । तर प्रजा परिषदया आन्दोलन नापं तुलना यायेगु खःसा जिमिसं यानागु संगठनः यक्व हे बल्लागु जुयाच्वनः छायधाःसा प्रजा परिषदया निगु स्वंगु पर्चा बीबं छम्ह हे बाँकि मदयेक खतम जूवन । तर जिमिसं ६ वर्ष ७ वर्ष दुने दुने संगठन याना यंका नं सुनानं हे भेट्टे याये मफु । थुथाय तक्क भेट्टयाये मफुकि आन्दोलन शुरु जुइ धुंकाः सु सु मनू व आन्दोलनय् धकाः पत्ता लगे याये मफु । उकिइ खास याना जिमिसं पुष्पलाल व जि आन्दोलनय वनेगु, प्रेमबहादुर व सुर्यबहादुर आन्दोलनय् ल्यूने च्वनेगु हानं संगठन दयेका दयेका वनेगु धैगु बाँडफाड याना । पुष्पलाल व जि ला आन्दोलनय् हे वनागु जुल । आन्दोलनय् जिपि फुक्कसित ज्वना यंकल । तर कुने यंकूबले टंकविलास गुभाजु, तिलकराज शाही व जि स्वम्हेसित गोलघरय तये यंकल । ००७ सालय् राणा शासन खतम जुइ धुंकाः तिनि जिपि जेलं प्वाहाँ वया । उब्लेया दुने प्रेमदाइपिं सकलें पिने च्वंवन । पुष्पलाल नं पिने हे वन । अपिं वने धुंकाः अमिसं अन राष्ट्रिय कांग्रेसय ज्या यात, फुक्क यात । अमिगु बिचय नं कचवला जूवन ।

तर ००७ सालय् जिपिं जेलं प्याहावये धुंकाः थन जब पिने नापलात प्रेमबहादुर व जिमि दथुइ विचारत भतिचा फरक वल । यद्यपि व हे सिद्धान्तय् विश्वास ला याःपि अयसां तबिनं वयकलं भतिचा लिपा जनबादी संघ धकाः छगू पार्टी दयेका दिल । जिपिं जुक्व कम्युनिष्ट पार्टी ला वन । अथे जूवले राजनीति रुपय् न्हापाया जिमिगु गुगु घनिष्ठता दुगु खः व घनिष्ठता टुटे जुवन । तर प्रेमबहादुरजियागु राजनीतिक सुझबुझ, वयकःया लगनशीलता, संगठनया क्षमता ज्व मदु तर राजनीतिक परिपक्वता दुगु नं मखु, छुकिया नितिं ल्वायेत्यन धैगु स्यूगु नं मखु । वास्तवया अज्याःगु छुं हे मदु । जिमिगु राजनीतिया शुरुवात ला धात्थे धायेमाल धाःसा खाली राणा विरोधी भावना हे जूगु खः । खःला जिमिसं ००४ सालय आन्दोलन यानावले राजनीतिक अधिकार धैगु छु धायेवले भतिचा थूपिं धैपि हे जिपिं निम्ह स्वम्ह जक जूवन । व नं राजनीतिक अधिकारया विस्तृत रुपय थूगु नं मखु । थ्व थ्व माः धैगु जक स्यू । मेपिसं ला व नं मस्यूवले सत्याग्रहया छन्हु न्हयो तक्क वना सम्झे याः वने माल । ज्वना मंकाः सिंहदरवारय् राजनीतक अधिकार धैगु छु धाःबले जवाफ बी फुगु मखु । आधा घण्टा न्यंगुया भरं सत्याग्रहलय् वंपि पासापिसं ला धायेला मपैmगु नं जुल । गुलिस्यां चड्कन नल अन थ्व स्थिति उब्लेसिगु ।

वास्तवय् जिमिसं ००४ सालय् थुखे आन्दोलन शुरु याये धुन । तर ००३ सालय हे अन राष्ट्रिय कांग्रेस गठन जुल । तर राष्ट्रिय कांग्रेस गठन जूसां तवि नं व राष्ट्रिय कांग्रेस राणा शाही खतम यानाः छगू उत्तरदायी सरकार हये धैगु नारा व्यूसां तवि नं व राष्ट्रिय कांग्रेसया दकले कमजोरी छु धाःसा नेपाःयात हिन्दुस्तानया भाग दयेकेगु धैगु खः । राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना जूवलेया गुगु वक्तव्य खः व वक्तव्य विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालापिसं छगू भाग धैगु खँ हल । थन आन्दोलन ला याये हे माल । अथे जूवले जिमिसं व खँया ठाडै हे विरोध याना–प्रेमदाइ, जि पुष्पलालं । गय् यानाःनेपाल हिन्दुस्तानया भाग जुइ रु लिपा वना थ्व हे नेपाली कांग्रेस जुल तर आः तक्क नं अमिसं हिन्दुस्तानया चाकडी यायेगु हिन्दुस्तानया स्वार्थ जक सेवा यायेगु ख्या याना च्वगु दु । अन शुरु निसेंया अमिगु बिचार खः व । थ्व बले जिमिसं घोर विरोध याना । नेपाः छगू स्वतन्त्र मुलुक खः । वयागु भाग जिंिप गथे याना जुइ रु थ्व खँय् मिले मजुसां नं जिमिसं राणाया अवस्थाय् स्वयेबले राजनीति उलिमछिं मदसां तवि नं गुलि पासापिं जिमिसं संगठन यानागु खः उकिमध्ये छम्ह तक नं गलतपिं मनू मलाः । पोल्याहात धैपिं दु हे मदु । थ्व खँय् नं प्रेमदाइया बहुत तःधंगु देन दु । दुने दुने संगठन यायेगु, भचा जक न ज्या कांग्रेस ज्यूपि पोसापिंत हया आन्दोलनय् सालेगु थ्व फुक्क खँय् वयकःया अद्वितीय चीज दु । थ्व राजनीतिक गुण वयकः नापं जिमिगु मतभेद नं मजुइगु, छगू बहुत तःधंगु शक्ति खडा जूवनिगु खः । तर वयकः इण्डियां ल्यांँहा वया नजवादी पार्टी दयेका दिल । अनं निसें जिपिं नापं छुट्टे जुया वन । व नजवादी पार्टी न वास्तवय् दच्छि निदँ गुलि चले जुया व नं तना वन । अनं निसें वयकः साहित्य व सांस्कृतिकय् अपो लगे जुल । 

खः ला २००७ साल लिपा जक वयकः साहित्य लगे जुल धैगु मखु जिमिसं नकतिनि नकतिनि म्हस्यूबले हे, मिले जुया च्वंवले हे व टाइमय् वयकःया उमेर हे नं झिन्यादँ झिखुदँ  सिवय् नं दुगु मखुनि । उब्ले निसें हे वयकलं नेपाली भाषाय नं कहानी च्वइ, नेपाल भाषाय् ला वयकलं च्वयेगु शुरु हे याना दीगु दु । छन्हु निन्हुया अत वयकल थःपिसं च्वःगु साहित्यया कृतित कहानि, कवितात व्वना न्यकिगु न्ह्याबलें । तर जिपिं धाःसा साहित्य प्रति बिलकुल हे मदुपिं मनू त । अथेसां ‘‘स्व छिमिसं नं साहित्य इन्ट्रेस्ट कायेमाः छिमिसं नं रुची कायेमाः, जि ला थ्व च्वया” धकाः वयकलं हरहमेसा हे न्यंका च्वनिगु ।

साहित्य जक मखु राजनीति नं वयकःया उलि हे अभिरुची दु । राजनीति क्षेत्रय् नं वयकःया उलि हे योग्यता दु । तर लिपा राजनीति जव छुट्टे जुया दिल अनं लिपा ला साहित्य, नेपाल भाषाया विकासया नितिं संलग्न हे जुयादिल । थ्व सम्बन्धय् भाषा क्षेत्रय् लगे जुयाच्वंपि झी दाजुकिजापिंत ला जि धायेमा गु मखु जिं स्वया अपो वयकः पिसं हे स्यू । तर जितः लगे जूगु छु धाःसां गणेशमानजुं धयादी थें प्रेमबहादुरजि ला आःझीगु विचय् मंत तर वय्कः नं शुरु याना दीगु मेमेगुगु ज्यात खः गुगु ज्याय लगे जुया अन्त्यय् वय्कः मंत झी म्वाना च्वंपिसं यायेमाःगु छु धाःसां वय्कलं यानादीगु ज्यायात झीसं नं न्ह्योने बढे याना यंकेमाः ।

थ्व छु ले धायेबले छगू ला वय्कःया विचार दु–राडिकल डेमोक्रेसी नेपालय् माः धैगु दु । व राडिकल 

डेमोक्रासी छुकि यात धाइ धाःसा झीगु नेपाःथ े माःगु हिन्दुस्तानं थिचोमिचो याना तैतःगु २००७ साल निसें थन १९५० या संघी जुसांलिसें नेपाल हिन्दुस्तानया विस्तारवादीतय् अर्ध उपनिवेश जू वया च्वन । थ्व थासय् राडिकल डेमोक्रसीया दकले तःधंगु अंश छु जू वनि धाःसा नेपालय् जनवादी क्रान्तियात पूर्ण यायेगु धैगु अर्थ छखेपति सांमतवादयात पूर्णरुपय् उन्मूलन याना जनतायात राजनीतिक अधिकार बीगु खःसा मेखे छु जू धाःसा विदेशीतय् थिचोमिचो नेपाःयात मुक्त याना नेपाःया राष्ट्रिय स्वाधिनता प्राप्त यायेगु खः । राडिकल डेमोक्रासीया सैद्धान्तिक आधार जुया च्वंगु दु । थ्व हे विचार वय्कलं जनवादी पार्टी दयेका दीगु खः । थ्व ज्या ला आः नं पूरा जूगु मखुनि । 

झीथाय् प्रजातन्त्र वल ला धयाच्वंगु दु । तर जितः लगे जू थौं कन्हेया विधान छकः स्वयादिसँ थज्यागु थःथःगु संसदीय विधान ला शायद संसदीय व्यवस्था दुगु गुगुं नं मुलकय् मदयेमाः । थ्व विधानय् मूलभूत गुगु स्वभाव खः वैत संशोधन हे याये मज्यू धका च्वयाब्यूगु दु । संविधान आयोगया अध्यक्ष आःया प्र्रधान न्यायाधीश विश्वनाथजिं तक्क नं ‘‘कम से कम संविधानयात सुधार यायेगु छगु प्रोसेस ला पिवा तयेमाः लँ ला तोता तयेमाः, अथे जुइवले संसदय् चुने जुयावंपि मनूतयसं आवश्यकता संम्झे जुलकि थ्वैत संशोधन याये दै । संशोधन हे याये मज्यूगु अवस्थाय् थ्र्वैत तयाविल धायेवं थुकिया बहुत बामलाःगु परिणाम वइ” धका राय बियादिल । वयकलं अथे राय विइवं आःयाम्ह प्रधानमन्त्री गिरिजा कोइरालां धयादिल– ‘‘विश्वनाथ नं कम्युनिष्ट खः । थ्व कम्युनिष्टतय्गु जक ज्या ला मखुनि थ्व । जित लगे जूगु छु धाःसा नेपालय् प्रजातन्त्रयात जनवादयात संस्थागत रुपं विकास यायेगु खःसा लिपा लिपा चुने जूपिं मनूतय्सं थःगु दे व जनताया आवश्यकता अनुसार संविधानय् सुधार यायां वना, संशोधन यायां वनेगु लँ दयेमाःगु खः । तर व हे लँ थुके पनाब्यूगु दु । थ्व संसदीय प्रजातन्त्र बदले हे याये मज्यू धयाबी बले झी नेपालीं जनतायात संसदीय ब्यवस्था मयल, संसदीय प्रजातन्त्र मयल धाःसा संवैधानिक तरिका झीसं थ्वैत संशोधन याये मजिल । संवैधानिक तरिका संशोधन याये मज्यूसेलि संबिधानं पिने वया झीसं ज्या या वयेमाल झीसं थ्वैत संशोधन यायेत । अथे धायेबले छु जूवनि धाःसां हात हतियारया बलं थ्व गभरमेन्टयात वांछ्वयेगु बाहेक मेगु छु लँ न थन मंत । संवैधानिक प्रोसेस अनुसार थ्वैत संशोधन याये मज्यूसा थ्व ला सम्पूर्ण नेपाली जनतायात च्यालेन्ज याना च्वंगु खः नि । थज्यागु संविधानया आधारय् बने जूगु सरकारं छु ज्या याइ छिकपिसं बिचाःयाना दिसँ ।

प्रेमबहादुरजुं बिचाः यानादीगु कथं ज्या जुइ ला थौं । आः वना उखुन्हु स्वैदिसँ सिगै झीगु कर्णाली, पंचेश्वरयात यंका इण्डियाय् यंकेत निकःला खँ जुइ धुंकल हिन्दुस्तानीत नापं । छु खँ जुल ले रु संसदय् रिपोर्ट बी म्वाः ला रु इण्डिया नापं थ्व थ्व खँ जुल धैगु रिपोर्ट बीमाःगु खः नि । वास्ता हे दुगु मखु । माग याइपिं मनूतयसं नं माग याःगु मखु । विरोधी पार्टीतयगु ताल नं व हे खः । छिमिसं निगू पटक तक्क अन खँ ल्हासेलिं थन रिपोर्ट ब्यूले धकाः ज्वनेमाःगु खः नि । व नं ज्वनेगु ज्या मजू । अमिसंं ज्वंसां मज्वंसां गभरमेन्टं ला धाये माःगु खः । थौं सम्पूर्ण नेपाली जनतां धयाच्वंगु दु धोका जुल झीत कोशी व गण्डकी अनुसार पंचेश्वर व कर्णाली नं ला बीत्यंगु दु नि थ्व काँग्रेसी सरकारं । थ्व कृष्णप्रसाद वना साझा नदी धकाः हाला वल । आः जलश्रोत मन्त्री मल्टी पर्पस जुइ व जुइ । तर थ्व वने जुइत्यंगु बाँध सुइगु स्वामित्वय् जुइगु रु थ्व जक कंन वं । थ्व गभरमेन्टं कनेमाः नि पब्लिकयात । नेपालीतय् स्वामित्वय् व बाँध बने जुइगु लाकि, हिन्दुस्तानितय् स्वामित्वय् व बाँध बने जुइगु रु कोशी व गण्डकीया स्वामित्व ला इण्डियाया ल्हातय् ब्वाये वने धुंकल । ९९ वर्ष तक्क वैत तोते धुंकल । थ्व कर्णाली व पंचेश्वर सुयागु जुइगु ले रु थ्व सम्बन्धय्– न मिनिस्टरं नवात न मेपिसं ज्वन । झीगु नेपाःया दकले तःधंगु प्राकृतिक साधन धैगु हे लः । शक्तिया स्रोत खः । व चीजयात झीसं प्रयोग यायेबले झीगु स्वार्थया निंतिं अपो जुइमाः । थौं झीके ध्यवा मदुसा ध्यवा दैबले दयेका वने ध्यवा थके मदु धैगु नामं नामं कपिंन्त म्यू जुइगु धैगु ला जुइमखु । थ्व तरिका थिमिसं ज्यौं याना च्वं च्वंगु दु ।

डेमोक्रासीया सम्बन्धय् नं संविधानय् मूलभूतरुपय् संवैधानिक राजतन्त्रयात बदले याये मज्यू, बहुदलीय संसदीय व्यवस्थायात बदले यायेमज्यू धैगु प्रस्ताव छम्ह थ्व हे गिरिजा प्रसाद खः । आः व हे मनूया ल्हातय् गभर्मेन्ट वनाच्वंगु दु । उकुन्हुं कर्मचारीतय् आन्दोलन जुल कर्मचारी संगठनयात वैधानिक धकाः मान्यता बी धुंसेलि वैगु निर्णय अनुसार कर्मचारीतयसं आन्दोलन शुरु यात । तर सघर्षय् वपिं कर्मचारीतय्त दनादन खोजे यायेगु, निलंवन यायेगु शुरु यात । अथे गैर जिम्मेदार गभर्मेन्ट थन च्वनिवले प्रेमबहादुरजुया गुगु सोचाइ खः, वयकलं गुकिया निंतिं ल्वानादीगु खः व खँ गथे पूरा जुइ रु अथे जुगुलिं वय्कः मदुसां डेमोक्राटिक सिस्टम हयेगु नितिं झीसं ल्वायेमाःगु दु । धात्ये हे वय्कःया ज्या पूवंकेगु खःसा ।

अथे हे भाषाया खँय् स्वःसा प्रेमबहादुरजुं दकले अप्पो जोड बियादीगु छु धाःसा ‘फुक्क भाषायात समान अधिकार माः नेपाल भाषायात जक मखु । नेपालय् गुलिं नं भाषा दु व फुक्क भाषायात समान अधिकार माः, फुक्क भाषाया निंतिं समानता माः धयादीगु दु । थ्व हे खँय् थ्व संविधानं पक्षपात यानाबिल । फुक्कसित समान कथं मकाः । थन व खँयात न्ह्यज्याकां यंकेगु आः झी म्वानाच्वंपिं फुक्कया कर्तव्य जूवनि । अथे जूगुलिं झीगु राष्ट्रिय स्वधीनताया निंतिं असमान संधीत फुक्क क्यान्सेल याना पंचशीलया आधारय् नेपाल व हिन्दुस्तानया दथुइ न्हूगु सन्धि जुइमाः । यदि हिन्दुस्तानीतय्सं नेपालयात छगू मित्र मुलुकयात असमान सन्धि थोपरे याये मज्यू । असमान सन्धि याइपिं गथे याना झीगु मित्र जुइला रु राष्ट्रिय स्वाधीनतायात आसील याये माःगु दुसा मेखे भाषा व जातिया समान अधिकारया निंतिं झीसं ल्वाये माःगु दु । जिं स्वयेबले प्रेमबहादुर जिं न्हापां राजनीति थुसां मथुसां, गुलि थुल गुलि मथुल, तर भावनाया रुपय् वयकलं राडिकल डेमोक्रासीया गुगु सिद्धान्तयात अपने याना दिल व हे सिद्धान्त नेपाःयात थौ आवश्यकता जुयाच्वंगु दु । भाषा साहित्यया क्षेत्रय् वय्कलं गुगु अडान कयादिल व नं झीगु नितिं उलि हे आवश्यक जुयाच्वंगु दु ।  

मास्तर जगत सुन्दर मल्लया नुगः ख्वलः

 पशुपतिराम पःमाय्

छन्हु जिन्याबलेंयाथें वहे लँ जुयाः वयाच्वनागु अनायास जिगु मिखा उगु झ्वाताय् लाःवन । जिं न्हिंन्हिं खनाच्वनागु झ्वाता जक मखु ला रु न जिगनं मेथाय् जकं थ्यंम्ह जुल ला ? थ्व छु जुल धकाः हाकनं उगु झ्वातायात छकः क्वथिक स्वयाः खः । थ्व वहे खौमा त्वालय् च्वंगु माष्टर जगत सुन्दर मल्लया हे उ झ्वाता खः । अय्नं जिगु मन मन माने जू हे मजूथः थम्हं हे विश्वास याय् मफुत। उगु जगत सुन्दरया झ्वाताय् धाथेंया ढाका तपुलि छेनय् थ्याक्क मिले जुइक पुइकातःगु भ्रमजा जूगु खहे मखु । थय्क स्वय्बले सुयां पुलांगु तपुलिंथें नं मच्वं । जि भचा आतां दनाः स्वयाच्वना । अन हे जःखः च्वंपिं छम्ह निम्हेसिकय् उ न्यनास्वया । सुनानं स्यु मधाः निन्हु स्वन्हु न्यवनिसं तपुलि पुइकातःगु न खना जक धाल । अन हे न्ह्यःने उ पाखे सफू व अखबार पसः तयाच्वंम्ह पासा मित्रजीयाके न्यनानं अहं जिं नं म्हीगतिनि खनागु, गुबले सुनानं छाय्गथे यानाः पुइकल मस्यू धयादिल । 

उम्ह भाषासेवी माष्टर जगत न सुन्दर मल्लया लिपांगु जीवनकालय् म ख्वंथाःगु वसः छकस् हियाः फेरे न याकाबी धाइपिं सायद दुला मदुला व जाजिं मस्यू । तर थौं वय्कःया व झ्वाताय् तपुलिं पुइका तःखु गनाबले दत्तले

कुचा मदे धुंकाः विचाः धयागु थ्व हेला धयाथें ताल । थव ज्या  न्याम्हेस्यां याःगु जूसां उम्ह मनूया र श्राप खः ला ब्यङ्ग खः ला ु जिं थुइके मफुत । सायद थुगु दृश्य खपि मेपिं दर्शकतय्गु मनय् गथे लगे जुल जुइ  व जिं धाय् मफु । तर जिगु मनय् धाःसा छगू असन्तुष्टि ब्वलनाच्वन । सायद गुगुं न्हिं थुगु झ्वाताय् न्हुगु बुलं पुंकाः कोट फिकातःगु नं स्वय्दइ तिनिला । जि वहे तपुलि पुइकातःगु  वाता स्वयाः मनय् खँ वायकाच्वना । उगु अर्थ दयाः झवातायाम्ह माष्टर जगत सुन्दर जुरुक्क दनाः उगुथासं कुहाँ भायाः थःगु पुलां छँय्  छकस् दुस्वः वनाः धुलं गय्क ध्याकुने छखे चिनातःगु थः म्हं च्वयातःगु र सफूत व कुचा काचा छगू छगू दत्तले थाथा याना मालास् छं छं भ्व  थःगु कोटया म्हिचाय् तयादिल । जि वय्कःया ल्यूल्यू छु याइथें धकाः स्वय् धकाः वनाम्हेसिया धुलं न्हाय् उसुस्से च्वना हाछिकाः वइथें जुल । वयकःया एकाग्रताय् विध्नवाधा जुइ धकाः जिं हाछिका स् मतसे न्हाय्प्वाः तिनाच्वना । अनं लिपा

जुरुक्क दनाः थःगु कोट थाथा यानाः ( पिहां भायादिल । जिं वय्कल मखंक  भचा पाक्क ल्यूल्यू वना । वय्कःयात ख्वप दे भ्रमण यानाः स्वय् मन दतला छु थें खौमा ध्वाखां दुहाँ झाल । ध्वाखा पुलाः दुहाँ वयाकथं ख्वपदेया दकले न्हापांगु पुलांगु स्कुल श्री पद्म माध्यमीक विद्यालयया रञ्जना आखलं न ( च्वयातःगु साइन बोर्ड खंकादिल । थुगु स्कूलय् जा झीगु नेवाः भाष व ब्वकीगु व्यवस्था दुथें धकाः ह तायकादिल जुइ । थःगु छ्यं लुकुलुकु ह संकाः न्ह्यःने झाःबले नगरपालिकाया नांग्वरः नं नेवाः आखलं च्वयातःगु ‍ खनादिल । आः जा स्थानीय व निकायलय् थःगु नेवाः भाषां हे नं र च्वय् ज्यूगु व्यवस्था जुलथें धकाः इ मनय् तयाः न्ह्यः ज्यानादिल । यँदेया चागलय् जिगु नामं जगत सुन्दर ब्वनेकुथि चाय्काः इ नेवाः भाषा ९ नेपालभाषा माध्यमं ब्वंकेगु  एस. एल. सी.  बिइका पास नं धुकल याके गुखनी । अले नेवाः आखलं लिपिपौ लपौया ल्याखं नं बँ छु दंनिसें पिहाँ वयाच्वंगु नं च्वछाय्वहगु ज्या खः धकाः तायकादिल ला धयाथें जिं तायका । नं सायद वय्कः नं आ जा नेपालय् झीगु नेवाः भाय्या विकास जुयाच्वंगु ला छु थें धकाः भचा लय्तायादिल नेला धकाः तायका । अनं लिपा फसिमहाद्यः या कुनय् थ्यंबले स्कूल (स् वनेत वयाच्वंपि छथ्व विद्यार्थी मचात क नाप लानादिल । स्वय् मचा छिमिसं ब्वनेगु थौंकन्हय्या सफुत गथे च्वं त् धकाः झोला चाय्काः स्वयादिल । 

उगु झ्वलाय् अप्वःथें अंग्रेजी भाषं च्वयातःगु सफूत अले छगू निगू जक न देवनागरी आखलं च्वयातःगु नं नेपालीभाय्या सफूत खंकादिल । अले । मचातय्त छिमिस नेवाः भाषं छु। हे वं ब्वने म्वाःला धकाः न्यनादिल । मचात स् ह्वार्र न्हिलाः ुकहाँ नेवाः भाषा पढ्ने हामीत नेवाः भाषा बोल्न त आउँदैनु धकास् लिसस् बिल । स्कुलय् ब्वनीपिं क्ष् मचातय्गु थज्याःगु लिसः न्यनाः प वयकः भचा भावकु जुयाः उमिगु नं ख्वाः छक क्वथिइक स्वयाः ुके त्यसो भए तिमीहरु नेवाः होइनु धकाः न्यनादिल । मचातय्सं हामी नेवारत हो नि नेवाः भाषा बोल्न जानेको छैन धाधां सफू

ब्यागय् तयाः बाइ बाइ धा धा नाछ्वल । वयकःया मनय् छु छु ख वातुवाय्काः बालाखु गणेद्यः थाय् कुनय् थ्यंकः झाल । उबले अन  ध्याकुं पसलय् युनिफर्म वसस् पुंकाः थःमांम्ह स्कूलय् तय् यंकेत वःम्हस्यां के किन्ने रु विस्कुट किनुं हे  धकाः पर्त्या भासं न्यनाच्वंगु ताय्कादिल । नकतिनि स्वति जक दुम्ह उम्ह मचा ममि, मलाई वाइ वाइ चाउचाउ र चकेलट चाहिन्छ ु धाःगु नं ताय्काः वातां च्वनादिल । थःगु थासय् नेवातय्सं थःगु भाषा अपलेहना याःगु खनाः ल्हाः कपालय् तयाः भचा ख्वाः ख्युंकाः ताहाकय्क झुसकाः तयाः अन न्ह्यः नेच्वंगु फल्चाय् भचा फेतुनादिल । अन च्वनादीबले नं मेपिं मचात स्कुलय् तःवःपिं अभिभावक ९माँ, बौ, तता, दाजु० पिं थें मचातलिसे पर्त्याभाषं जक खल्हानाः वःगु खनादिल । थथे नेवाःतय् छँय् छँय् सकलें मचातय् म्हुतुइ म्हुतुइ पर्त्या भाषां थाय् काय् धुंकूगु खनाः म्हुतुं पिज्वयकादिल ुभानु छं जा याय् जिक्वहे यात खनी सा । छंगु ज्याय् राज्यपाखें माक्व माक्व ग्वाहील जुल शाह, राणा, प्रजातन्त्र, पञ्चायत पुन प्रजातन्त्र, संकटकाल अनं लिपा गणतन्त्र न्ह्याग्गु हे नांया व्यवस्था वःसां छन्त  ग्वाहालि यानाः हे च्वन, छ त्यात जि धका: म्हुतु जक सकास् म्हुतुं छु धयादिल मस्यू, जिं तापाकं तिफ्याय् मफु । 

अले वयक्स् जुरुक्क दनाः तुलाछें त्रिपुरसन्दुरी जुयाः सुकूध्वाखापाखें भचा पलाः न्ह्याकाः छु गल्लीया छगू छँय् स्वाराक्क दुहाँ झायादिल । वयकः दुहाँ झाःगु छें वहे धकाः जिं तिफ्याय् मफुत । जगतसुन्दर मल्लजु थथेंभनं फाय फाति भायाः सायद छैखापतिकं दुस्वयां ‘गज्यपुं छपुं काँत, थः मचातय्त माँ भाषं ख मल्हाकुसे छु पर्त्या भाष खँ ल्हाका तयागु रु न्हिं काःगु नं मस्युपुं न्हाय् ध्यंगु नं मस्युपु ह्वाज्यः तु धकाः जक वाभाल ला । हाकनं वयकलं उमित छु यानागु छिमिसं  थः मचातय्त पर्त्या भाय् जक ल्हाका तयागु ला रु छ छिमि थःगु भाय् धैगु हे मन्त ला रु छिसिमं मिइ जिक्वः थःगु कला कृति थःम्ह पुज्यानातयापिं देगलय् च्वपिं द्यः नापं मिइधुन मखुला रु आः छु थःगु भाय् नं मियाः छ्वय् धुन ला  सुइत मिया छ्वया रु गुबले मिया छ्वया रु स्वय् अझ नं लाः नि, छिपि थःत नेवाः धकाः गौरब कथं म्वाय मन दनिसा थः मचातलिसे थःगु भाषं हे खँल्हा अले खँ ल्हाकी । थुकिया मतलब थ्व मखुकी उमित मेगु भाषा स्यनेहे मते धयागुचाहिं मखु । ईव्यः कथं थःत माःगु मेमेगु भाय् नं सय्केमाः साहित्य मेमेगु सफू नं ब्वनेमाः । तर थःगु भाय् हे त्वःताः मेगु भाषाय् आत्मसर्पण यानाः मखु । थथे आपालं खं धयाः ध्वाथुइका च्वनादिल ला धकाः मनय् खँ वायका वाताहाँ   दनाच्वना । 

थुज्वःबले जिगु लिउने ब्यूगु मोटर साइकलया हर्नया सलं जि संक वन । जि भचा चिलाः लँ त्वःता बिया । जिगु न्हाय्पनय् धाःसा वहे धापू जक थ्वयाच्वन ुथः मचातय्त मथां आखः सयेकेसा मांङ भाषाखं आखः ब्वङ दिसं, नेवाः जुयाः स्वाय्गुली गर्भ ताय्का दिसँु खनं खः आखः ब्वनेबले कर्पिनिगु भाष क्वत्यय्काः ब्वनेसिबें थःगु मां भाषां ब्वनेगु ब्वंकेगु व्यवस्था याय्फुसा तच्चकं अःपुइ ला धयाथें च्वनावल । थ्व झ्वातायाम्ह मनू गुम्ह शिक्षा सेवी माष्टर समाज सुधारक भाषिक चेतना थनेत कुतः याःम्ह जक नं मखु निरंकुशतन्त्र विरुद्ध नं सः थ्वय्काः थःगु जीवन हे सम्पूर्ण यानावः म्ह माष्टर जगतसुन्दर खः ।

वय्कःया धापूकथं भी नेवाःतय्सं थवंथवय् थः काय् भौ, छय्, छुइपिं लिसें पर्त्या भाय् ल्हाय् त्वःताः थःगु नेवाः भाषां हे खँल्हावनाः झीगु थःगु भाय्यात ल्यंके माल । नेवाः नं थवंथवय् नेवाः भाषं हे खँ ल्हानाः थःगु भाषां च्वया नेवाः जाति स्वाकाः तय्माल । अथे मयाःसा थःगु दुगु भाय् हे त्वःताः वनेगु जुलधाःसा थ्वहे जेष्ठ नेवाःत छं भचा ल्यं दत्तले जक नेवाः भाय् ल्यनाच्वनी उयां लिपा थःगु सम्पन्नगु लिपि, भाषा, साहित्य सकतां दयानं छं मकास् इतिहासय् जक लिकुंकाः नेवाः भासं खँ ल्हाय् मसःपिं नेवाःत जक मखु, ह्वाज्यस् नेवाः धाय्काः म्वाय्गुलिइ छु गौरव दइ ला ?